Maltezer centaurie

Maltezer centaurie
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten) Stam: Embryophyta (Landplanten) Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten) Clade: Bedektzadigen Clade: 'nieuwe' Tweezaadlobbigen Clade: Campanuliden Orde: Asterales Familie: Asteraceae (Composietenfamilie) Onderfamilie: Cichorioideae Geslachtengroep: Cardueae Geslacht: Centaurea (Centaurie)
Soort
Centaurea melitensis L. (1753)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Maltezer centaurie op Wikispecies
Portaal    Biologie

De Maltezer centaurie (Centaurea melitensis) is een een- of tweejarige kruidachtige plantensoort uit de composietenfamilie.^[1] De soort heeft rechtopstaande, bovenaan gevleugelde, spaarzaam vertakkende stengels tot 80 cm hoog, een wortelrozet van veervormig gelobde, grijsachtig behaarde bladeren, en weinig kleine, ongedeelde blaadjes aan de stengels. Aan het eind van de stengels staan hoofdjes met een ei- tot bolvormige omwindsel van 8-12 mm in doorsnede, waarvan de blaadjes lange, vertakte stekels hebben. De bloempjes zijn geel en klierachtig behaard.^[2]

De Maltezer centaurie is een een- of tweejarige kruidachtige plantensoort met rechtopstaande, spaarzaam vertakkende stengels tot 80 cm hoog, die hogerop gevleugeld zijn doordat de verspreid staande, gave of getande bladeren langs de stengel naar onder toe doorlopen.^[3] De rozetbladeren zijn grijsachtig wollig behaard, de onderste lancetvormig liervormig-geveerd tot golvend gelobd, de stengelbladen zijn lancetvormig gaafrandig of getand. De hoofdjes staan met een tot drie bij elkaar. Het omwindsel is 8-12 mm in doorsnede, ei- tot bolvormig. De omwindselbladen zijn kaal of behaard, zonder zichtbare nerven, kort, met een lange stekel van 5-8 mm aan de top die aan elke kant een tot drie korte, recht afstaande zijstekels heeft. De buisbloempjes zijn geel en klierachtig behaard, lintbloemen ontbreken. De eenzadige vruchtjes zijn ongeveer 2,5 mm lang met aan de top een pappus van eveneens ongeveer 2,5 mm lang.^[2] In het onderste deel van de plant staan er dikwijls hoofdjes met binnen het omwindsel blijvende, cleistogame bloemen in de oksels van de bladeren. Er zijn 12 paar homologe chromosomen (2n=24).^[4][5]

De Maltezer centaurie kreeg van Carl Linnaeus in 1753 in zijn boek Species plantarum de wetenschappelijke naam Centaurea melitensis.^[6] Hij baseerde de naam op beschrijvingen die eerder door Sauvages (1751), Paolo Boccone (1674), Robert Morison (1669) en John Ray (1686) waren gegeven. De Britse botanicus John Hill verplaatste de soort naar een ander geslacht, en maakt daarmee in 1768 de nieuwe combinatie Solstitiaria melitensis in deel I van zijn boek Hortus Kewensis. In 1779 beschreef Jean-Baptiste de Lamarck een collectie uit zuidelijk Frankrijk en gaf die de naam Calcitrapa sessiliflora. In 1785 beschreef Lamarck exemplaren uit zuidelijk Italië en noemde deze Centaurea apula. De Duitse botanicus Joseph Gaertner plaatste in zijn boek De Fructibus et Seminibus Plantarum van 1791 de plant in een geslacht waarin hij ook de korenbloem onderbracht, en maakte zo de combinatie Cyanus melitensis. De Duitse plantkundige Conrad Moench beschreef in 1794 exemplaren die hij Calcitrapa conferta noemde. Karl Sigismund Kunth gaf in 1818 een collectie de naam Calcitrapa patibilcensis. In 1826 kreeg de plant verschillende nieuwe namen: Friedrich Gottlieb Dietrich verplaatste de soort van Kunth naar het geslacht Centaurea en maakte zo de combinatie Centaurea patibilcensis; Alexandre Henri Gabriel de Cassini verplaatste de soort van Linaeus en maakte de combinatie Triplocentron melitense; Robert Sweet meende dat de soort in een ander geslacht moest worden geplaatst, en maakt de combinatie Seridia melitensis, en Kurt Sprengel stelde Centaurea americana voor, maar die naam was niet beschikbaar omdat deze al in 1821 door Thomas Nuttall was gegeven aan een andere soort, die inmiddels echter als een synoniem van Plectocephalus americanus wordt beschouwd. Cassini plaatste de collectie van Lamarck in 1828 in het geslacht Triplocentron, en creëerde zo de combinatie Triplocentron apulum. In 1838 werd de door Carl Ludwig Willdenow gebruikte naam Centaurea congesta geldig gepubliceerd door Augustin Pyramus de Candolle. In 1848 stelden Philip Barker-Webb en Sabin Berthelot voor een collectie van de Canarische eilanden Centaurea glomerata te noemen, maar die naam was niet meer beschikbaar omdat Martin Vahl deze al in 1791 had gebruikt voor een andere soort. António Xavier Pereira Coutinho reduceerde de soort van Lamarck in 1913 tot een vorm en maakte zo de combinatie Centaurea melitensis forma apula. In 1972 plaatste Soják de soort van Linaeus in een geslacht met een aantal gelijkende soorten en creëerde zo de combinatie Calcitrapa melitensis.^[7]

De Maltezer centaurie is inheems in het Middellandse Zeegebied, maar werd door vroege Spaanse kolonisten naar Californië gebracht als een verontreiniging van het meegevoerde graan. De soort heeft zich van daaruit vervolgens over een groot deel van Noord-Amerika verspreid en is nu te vinden in British Columbia, Alabama, Arizona, Californië, Georgia, Idaho, Hawaï, Illinois, Massachusetts, Mississippi, Missouri, Nevada, New Jersey, New Mexico, Oregon, Pennsylvania, Texas, Utah, Washington, Wisconsin en noordelijk Mexico. In Zuid-Amerika is de soort gevonden in Ecuador, Peru, Bolivia en Uruguay. In Azië wordt de soort waargenomen in Jemen en India. Ook komt de soort voor in Ethiopië en zuidelijk Afrika.^[8] In Australië groeit deze plant onder meer in New South Wales en West-Australië.^[9] De plant is sinds 1891 ook te vinden in Nieuw-Zeeland.^[10] De Maltezer centaurie gedraagt zich elders in Europa ook als invasieve exoot. Deze centaurie staat voor Malta vermeld als bedreigd.^[3][8]