Maarten van Buuren

Maarten van Buuren
Persoonlijke gegevens
Titelatuur/graad	Prof. dr.
Geboortedatum	1948
Geboorteplaats	Maassluis
Land	Nederland
Beroep	letterkundige
Academische achtergrond
Alma mater	Universiteit Groningen (opleiding), Universiteit Nijmegen (promotie)
Wetenschappelijk werk
Vakgebied(en)	Moderne Letterkunde (Frans, Nederlands), Filosofie
Universiteit	Universiteit Universiteit
Functies
1988-2008	Hoogleraar Moderne Letterkunde, Universiteit Utrecht
Vanaf 2008	Actief als schrijver, essayist, vertaler en spreker
Portaal    literatuur

Prof. dr. Maarten van Buuren (Maassluis, 1948)^[1] is emeritus hoogleraar Moderne Letterkunde aan de Universiteit Utrecht.^[2] Hij is auteur van wetenschappelijke en populariserende werken, essays, romans, historische en filosofische studies en heeft filosofische werken vertaald.^[3][4]

Maarten van Buuren studeerde Frans en Nederlands aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 1986 promoveerde hij aan in Nijmegen op een proefschrift over de metaforentheorie van Paul Ricoeur. In 1988 werd hij benoemd tot hoogleraar Moderne Letterkunde aan de Universiteit van Utrecht. Hij ging in 2008 met emeritaat, maar bleef actief als schrijver, essayist, vertaler en spreker. Hij is actief in het grensgebied van letterkunde en filosofie. De laatste twintig jaar heeft zijn belangstelling zich toegespitst op de filosofie van Baruch Spinoza en Friedrich Nietzsche. In zijn boeken schrijft hij vaak openhartig over zijn ervaringen met depressie. Zijn proza wordt geprezen. Joost Zwagerman omschreef Van Buuren als begiftigd met een ‘robuuste, lenige en bijna sexy schrijfstijl’^[5]. Deze stilistische kwaliteit stelt hem in staat om complexe materie, zoals de Latijnse teksten van Spinoza, om te zetten in 'vloeiend Nederlands'.

Kikker gaat fietsen! De bestseller Kikker gaat fietsen (2008) was een doorbraak. In de jaren 2000 en 2003 kwam hij in een diepe depressie terecht. Hij begreep niet wat de oorzaak was. Therapeuten konden hem niet verder helpen. Aanvallen van depressie brachten hem tot twee maal toe aan de rand van de zelfmoord. Om te voorkomen dat een derde aanval het licht uit zou doen, besloot hij een boek te schrijven. Van Buuren legt uit^[6]: "Er is geen wezenlijk verschil tussen het schrijven over depressie en schrijven van filosofie. Filosoferen heeft therapeutische effect.  De moeilijkste filosofen zijn voor dit doel het meest geschikt". Van Buurens favorieten zijn Spinoza en Nietzsche. Het dagelijkse werk aan vertalingen en commentaren heeft een zuiverend effect dat volgens hem overeenkomt met meditatie, een activiteit die hij graag beoefent in combinatie met zijn filosofische onderzoek.

Spinoza

Hij heeft een methode ontwikkeld om de moeilijke filosofie van Spinoza te ontcijferen. Hij maakte inventarissen van de 50 belangrijkste sleutelwoorden, Spinoza’s filosofie in 50 sleutelwoorden (2008), en toonde aan dat deze woorden in onderlinge samenhang het denkraam vormen waardoor Spinoza naar de wereld keek.

Ethica

Deze methode stelde hem in staat om de Ethica (1677) in transparant Nederlands te vertalen en het bouwplan achter Spinoza’s meesterwerk bloot te leggen. Dat plan bestaat uit drie delen:  Zijnsleer, Kenleer en Ethiek, hij legt dit uit in zijn boek Zijn, denken, doen, Spinoza's weg naar geluk (2025).

Spinoza opent de Ethica met een Zijnsleer (Deel I) waarin hij het Zijn definieert als een enkelvoudige substantie die hij ‘God of Natuur’ noemt. God/Natuur heeft twee eigenschappen of ‘attributen’: Denken (scheppend vermogen) en Uitgebreidheid (materie). Door hun onderlinge wisselwerking presenteert God/Natuur zich aan ons als Wording. In Deel II (kenleer) legt Spinoza uit dat denken een soort antenne is waarmee de mens kan afstemmen op het grote geheel dat God is. De  Delen III IV en V betreffen de eigenlijke ethiek. Mensen ontwikkelen richtlijnen voor handelen (ethiek) door hun denken (kenleer) te richten op God (zijnsleer).

Politieke traktaten

Spinoza schreef twee politieke traktaten: het Theologisch-politiek traktaat (1670) en het Politiek traktaat (1677). Van Buuren legt in Spinoza en de Republiek (2025) uit dat het een vergissing is om te denken ze een pleidooi zijn voor de democratie. Spinoza verdedigt in zijn politieke traktaten het ‘gemengd bewind’, een mengvorm van de drie traditionele staatsvormen democratie, aristocratie en monarchie, met een accent op de aristocratie die de uitersten van democratie (regering door allen) en monarchie (regering door één) in evenwicht houdt.

Nietzsche

Omstreeks 2020 besloot Van Buuren werk te maken van de filosoof die hem al zijn leven lang fascineert: Friedrich Nietzsche. De methode waarmee hij zich toegang verschaft tot Nietzsches denkwereld is volgens van Buuren een combinatie van vertalen en close-reading. Nietzsche is ingewikkeld en vaak tegenstrijdig, omdat hij ideeën die hij in het ene boek met furore verdedigt, in een volgend boek met evenveel vuur tegenspreekt. Het enige wat gelijk blijft in dit ongrijpbare oeuvre zijn de figuren waarin Nietzsche zijn ideeën gestalte geeft. Bij ‘figuur’ moet worden gedacht aan een combinatie van stilistische figuur, denkfiguur, karakter- en persoonlijkheidsfiguur. Volgens Van Buuren ligt één fundamentele figuur ten grondslag aan Nietzsches hele oeuvre en dat is de ‘eenheid van tegendelen’^[7]. De bekendste uitwerking daarvan is de twee-eenheid Dionysus (extatische levensdrift) en Apollo (beteugeling van de drift binnen een artistieke vorm). Nietzsche herleidt het Zijn, de kunst en de ethiek tot deze ‘eenheid van tegendelen’.

• 1982: De boekenpoeper, over het groteske in de literatuur, Van Gorcum
• 1986: Les Rougon-Macquart d'Emile Zola: de la métaphore au mythe,  Libr. J. Corti, Paris
• 1988: Filosofie van de algemene literatuurwetenschap, Martinus Nijhoff
• 1993: Verschuivingen, verdichtingen - essays, Querido
• 2000: Nederlandse cultuur in Europese context, deel 3, 1900: hoogtij van burgerlijke cultuur, met Jan Bank, Sdu
• 2004: Inleiding bij "Charles Baudelaire, De bloemen van het kwaad, Vertaling Petrus Hoosemans", Historische uitgeverij
• 2007: De innerlijke ervaring - essays over waarneming, beeld en geheugen, Historische Uitgeverij
• 2008: Kikker gaat fietsen - of het leed dat leven heet, Lemniscaat
• 2009: Hoofd van mijn dromen, Lemniscaat
• 2011: De afrekening - ontmaskering van het gewapend verzet, Lemniscaat
• 2011: De prijs van de vrijheid - denkers en schrijvers over moderne levenskunst, met Joep Dohmen, Ambo/Anthos
• 2011: Iris, De Arbeiderspers
• 2012: In de schaduw van de oorlog, Lemniscaat
• 2013: Van oude en nieuwe deugden- levenskunst van Aristoteles tot Nussbaum, met Joep Dohmen, Ambo/Anthos
• 2013: Een ruimte voor de ziel - opkomst en ondergang van Jean-Michel Frank (1895-1941), Lemniscaat
• 2015: Erfenis zonder testament - filosofische overwegingen bij de tien geboden, met Hans Achterhuis, Lemniscaat
• 2016: Spinoza - vijf wegen naar de vrijheid, Ambo/Anthos
• 2016: De essentie van Spinoza, ISVW Uitgevers
• 2016: Ein Raum für die Seele - Leben und Werk von Jean-Michel Frank’, Vertaald door Mirjam Pressler, Verlag: S. Fischer, Frankfurt am Main
• 2018: De essentie van Proust, ISVW Uitgevers
• 2019: Spinoza. Zijn filosofie in 50 sleutelwoorden, Ambo/Anthos
• 2020: De nazificatie van Maassluis - over de rol van de politie in het nazificatiebeleid van de bezetter tijdens de 2e wereldoorlog, Brave New Books
• 2021: Quantum, de oerknal en God - filosofische perspectiven van de quantummechanica, Lemniscaat
• 2022: De gek als medemens - hoe we onszelf in de waanzin leren kennen, Boom Filosofie
• 2022: De essentie van Sartre, ISVW Uitgevers
• 2024: Nietzsches wraak, het geheim achter ‘Genealogie van de moraal’, Boom
• 2025: Zijn, denken, doen, Spinoza's weg naar geluk, Damon
• 2025: Spinoza en de republiek, Het ideaal van de gemengde staatsvorm, Damon
• 2026: Spinoza’s filosofie in 50 sleutelwoorden - met een inleiding door Steven Nadler, Damon

• 1989: Henri Michaux, Het huiskameronweer, De Bezige Bij
• 1991: Paul Ricoeur, Tekst en betekenis, opstellen over de interpretatie van literatuur, Ambo
• 1992: Baudelaire, De schilder van het moderne leven, Voetnoot
• 2001: Emil Cioran, Bestaan als verleiding, Historische uitgeverij
• 2003: Saint-John Perse, Anabasis, Athenaeum, Polak & Van Gennep
• 2004: Paul Valéry, De macht van de afwezigheid, Historische uitgeverij
• 2008: François de La Rochefoucauld, Maximen, Bespiegelingen over menselijk gedrag, Historische uitgeverij
• 2017: Spinoza, Ethica, Boom Filosofie
• 2019: Werner Heisenberg, Het deel en het geheel, Vertaald en ingeleid door Maarten van Buuren, Lemiscaat
• 2020: Spinoza, Politiek traktaat, Boom Filosofie
• 2022: Ludwig Binswanger, Ontspoorde levens, Lemniscaat, Rotterdam
• 2022: Pierre Hadot, Marcus Aurelius en de Stoa, Damon
• 2023: Friedrich Nietzsche, Voorbij goed en kwaad - voorspel voor een filosofie van de toekomst, Boom Filosofie
• 2024: Friedrich Nietzsche, Het dionysische wereldbeeld & Filosofie in het tragische tijdperk van de Grieken, Boom Filosofie
• 2024: Friedrich Nietzsche, Genealogie van de moraal, een polemiek, Boom Filosofie
• 2025: Spinoza, 'Ethica', vertaald ingeleid en toegelicht door Maarten van Buuren, Damon
• 2025: Spinoza, 'Politiek traktaat’, vertaald, ingeleid en toegelicht door Maarten van Buuren, Damon
• 2026: Friedrich Nietzsche, ‘Dageraad, Gedachten over morele vooroordelen’, vertaling en nawoord Maarten van Buuren, Boom Filosofie

Publicatielijst op website Universiteit Utrecht^[8]

Maarten van Buuren op DBNL^[9]