Literatuuronderzoek

Een systematisch literatuuronderzoek is de hoogste vorm van kennis binnen de (medische) wetenschap

Literatuuronderzoek is in de wetenschap het doen van een systematische studie, op basis van gepubliceerde wetenschappelijke literatuur en andere documenten, om een wetenschappelijke vraagstelling te beantwoorden.

Voorbereiding: analyseren en selecteren van de literatuur

Het voorbereidende werk wordt vaak uitgevoerd door een derde, die ervaring heeft met de informatiebronnen, en die enigszins bekend is met het onderwerp. Een dergelijke voorbereider wordt een documentalist of informatiespecialist genoemd. Het werk van de documentalist omvat vier fasen.

Eerste fase

De eerste fase is het analyseren en afbakenen van de vraag: Waarover wil de onderzoeker iets weten? Wat wil deze precies weten? Hoe specifiek of algemeen moet/mag de literatuur zijn? Gaat het om een algemeen onderwerp, een eerste verkenning, of wil men juist de diepte in? Wat is de context? Waarom wil iemand iets weten? Wie stelt de vraag: een scholier die een werkstuk moet maken of een wetenschapper die een artikel wil schrijven. Uit welke periode is literatuur gewenst: alleen recente, bijvoorbeeld de laatste drie jaar, of ook oudere? In welke taal moet de literatuur zijn geschreven: Nederlands, Engels of (nog) een andere taal?

Tweede fase

De tweede fase is het bepalen van de informatiebronnen, waarin voor de vraagstelling relevante documenten of document-referenties staan. Dit zijn elektronische gegevensverzamelingen (bibliografische databases) van titelbeschrijvingen met abstracts of full-text databases, die de vroegere papieren onderwerpsbibliografieën en referaatbladen hebben vervangen.

Een goede eerste bron is een bibliotheekcatalogus, bijvoorbeeld die van het instituut waar de vraag wordt gesteld, bijvoorbeeld de school- of de universiteitsbibliotheek. Zo'n catalogus bevat literatuur die op de doelgroep is afgestemd, en de bibliotheek heeft de gevonden literatuur beschikbaar. Maar ook een algemene bibliotheekcatalogus van een openbare bibliotheek of de veel ruimere WorldCat komt in aanmerking.

Daarnaast bestann er specifieke databanken per wetenschapsgebied.

Derde fase

De derde fase is het bepalen en uitvoeren van een zoekprofiel: zoektermen die worden geformuleerd op een wijze die adequaat werkzaam is in de gekozen informatiebron(nen).

Zoektermen kunnen uit de zoekvraag worden gedestilleerd. Daarnaast zijn synoniemen nodig. Al zoekende stuit men op andere zoektermen, zoals vaktermen en trefwoorden, eventueel ook in gespecialiseerde naslagwerken en overzichtsartikelen.

Het zoeken vereist kennis van de gebruiksaanwijzingen van een bron. Welke zoekmogelijkheden biedt de bron, kan men Booleaanse operatoren gebruiken, trunceren (zoals een * gebruiken voor de afkapping van zoekwoorden waardoor er meer zoekresultaten verschijnen) en/of zoeken naar exacte woordcombinaties (zoals met aanhalingstekens: "xx yyyy")? In welke taal kan men zoeken? Zijn er verschillende zoekvelden voor bijvoorbeeld titel, auteur en jaar van publicatie?

De zoekresultaten kunnen direct bieden wat wordt gezocht, maar vaker krijgt men teveel of juist te weinig resultaten. Bij teveel resultaten kunnen specifiekere zoektermen of combinaties van zoektermen worden gebruikt. Bij te weinig resultaten kan men een stapje terug doen en met minder zoektermen of juist algemenere zoektermen zoeken.

Vierde fase

De vierde fase beslaat het doorlezen en analyseren van de 'vangst'. Die bestaat uit de gevonden en op het eerste gezicht relevant lijkende titelbeschrijvingen met samenvattingen. Vervolgens kan men proberen de meest relevant lijkende documenten te verkrijgen (bijvoorbeeld downloaden, lenen, kopiëren, bestellen, kopen).

Het eigenlijke literatuuronderzoek: lezen en verwerken door de onderzoeker

Het eigenlijke literatuuronderzoek omvat het bestuderen van de geselecteerde documenten, de literatuurstudie daar op te baseren en uit te voeren, en, voor zover van toepassing, in een te kiezen vorm op te nemen in het resulterende literatuurrapport. Dit werd vroeger ook veel gedaan door de literatuuronderzoeker, maar tegenwoordig ligt dit werk meestal bij de wetenschapper die het totale onderzoek doet.

Het schrijven van een apart literatuurrapport wordt tegenwoordig meestal niet gedaan, maar de resultaten van de literatuurstudie worden gepubliceerd als overzichtsartikel (review), dienen als basis voor een meta-analyse (medisch: Cochrane review) of vormen het uitgangspunt voor het uitvoeren van verdere wetenschappelijke experimenten.

Vanwege de verschillende kenmerken van bedrijfsonderzoek in vergelijking met de natuurwetenschappen, kunnen de bovengenoemde methodologische stappen niet gemakkelijk worden toegepast in bedrijfsonderzoek. Tranfield et al. (2003) deden al vroeg pogingen om de procedures over te zetten van medicijnen naar zakelijk onderzoek.[1] Durach et al. (2017) hebben een stapsgewijze benadering ontwikkeld: op basis van de ervaringen die zij in hun eigen discipline hebben opgedaan, hebben deze auteurs de methodologische stappen aangepast en een standaardprocedure ontwikkeld voor het uitvoeren van systematische literatuuroverzichten in bedrijfsonderzoek.[2]

Hulpmiddelen bij literatuuronderzoek

Op Internet vindt men informatiebronnen (bestanden) en zoekinstrumenten. Zoekinstrumenten zijn onder te verdelen in

  • zoekmachines, algemene zoals Google Scholar en Yahoo, medisch-wetenschappelijk bijvoorbeeld Sumsearch[3]
  • internetgidsen, algemene zoals startpagina's, medisch-wetenschappelijk bijvoorbeeld DrOmedaris[4]
  • wetenschappelijke zoekmachines, zoals Web of Science en databanken zoals svr, waar data van de Vlaamse Overheid kan worden teruggevonden of Eurostat waar veel data over de Europese Unie is terug te vinden. Betreffende medische-wetenschappelijke zoekmachine is Pubmed de grootste, met meer dan 18 miljoen citaties.

Er zijn echter wat kanttekeningen te maken bij de betrouwbaarheid van de op internet te vinden informatie, over de commerciële invloed op de hier te vinden informatie en over een systematische manier van zoeken, waarbij de volgorde waarin de zoekresultaten worden gepresenteerd niet alleen bepaald wordt door de mate van relevantie met betrekking tot de gegeven zoektermen.[5]

Een voordeel (en soms tevens een nadeel) is dat tegenwoordig vele documenten ook meteen geheel te lezen zijn, waardoor er dus geen voorselectie via een abstract plaatsvindt.

Om de betrouwbaarheid van wetenschappelijke artikelen te verhogen kan er best gezocht worden naar peer-reviewed materiaal. Dit duidt aan, dat het artikel in kwestie is gecontroleerd door andere wetenschappers. Ook kijken naar het aantal keren dat een artikel werd geciteerd in andere werken kan de betrouwbaarheid verhogen.

Zie ook

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.