Koninklijke onderscheiding

De vier meest voorkomende lintjes

Een koninklijke onderscheiding (in de volksmond ook informeel een lintje genoemd) is in Nederland een symbolische erkenning voor persoonlijke, bijzondere verdiensten voor de samenleving.

Een koninklijke onderscheiding kan in beginsel aan iedere Nederlander worden toegekend. Ook Nederlanders die in het buitenland wonen, komen voor een aantal koninklijke onderscheidingen in aanmerking. Buitenlanders kunnen ook in aanmerking komen voor een lintje.

Sommige onderscheidingen maken deel uit van een ridderorde, andere zijn zelfstandige kruisen en medailles. Omdat van alle koninklijke onderscheidingen met name de civiele ridderorden relatief vaak worden uitgereikt, worden deze het meest geassocieerd met begrip ‘lintje’.

In België worden koninklijke onderscheidingen Nationale Orden (Frans: Ordres nationaux) genoemd. Daarvan zijn er drie: de Leopoldsorde, Kroonorde en Orde van Leopold II.

Verschillen

Het formele verschil tussen de koninklijke onderscheidingen en de andere onderscheidingen is gelegen in het oprichtingsbesluit. Bij koninklijke onderscheidingen is dat een wet of een koninklijk besluit. Andere onderscheidingen worden in Ministeriële Besluiten, legerorders of hofbesluiten ingesteld. Voor de verschillende Nederlandse en niet-Nederlandse onderscheidingen zie de meer dan 200 ridderorden in de categorie Ridderorde.

De jaarlijkse toekenning van de onderscheidingen voor Koningsdag wordt de lintjesregen genoemd. De onderscheidingen worden bekendgemaakt in een buitengewone uitgave van de Staatscourant met de koninklijke onderscheidingen verleend ter gelegenheid van de verjaardag van Zijne Majesteit de Koning.[1] Behalve bij deze zogenaamde ‘algemene gelegenheid’ kunnen lintjes worden uitgereikt bij bijzondere gelegenheden, zoals een afscheid of jubileum van iemand die zich jarenlang heeft ingezet voor een stichting of vereniging.

Verhoudingsgewijs worden meer lintjes uitgereikt in de zuidelijke provincies, omdat de lintjescultuur daar intensiever zou worden beleefd en er daardoor meer voordrachten worden gedaan. Minderheden worden om culturele redenen weinig voorgesteld voor een koninklijke onderscheiding.

Niet alleen de ridderorden zijn koninklijke onderscheidingen; ook de Erepenning voor Verdiensten jegens Openbare Verzamelingen, ook wel "Museummedaille", de De Ruyter-medaille en de Medaille van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut zijn dat.
Andere onderscheidingen die de Nederlandse staat toekent zoals de Herinneringsmedaille Buitenlandse Bezoeken en het Oorlogsherinneringskruis zijn dat niet. Het verschil ligt in de wijze van stichten en toekennen.
Ook de onderscheidingen die vanwege organisaties worden toegekend zijn, hoe exclusief zij ook mogen zijn, geen koninklijke onderscheidingen.

Ridderorden

De drie lintjes van ridders in de Militaire Willems-Orde, de Orde van de Nederlandse Leeuw en de Orde van Oranje-Nassau
De drie lintjes van ridders in de Militaire Willems-Orde, de Orde van de Nederlandse Leeuw en de Orde van Oranje-Nassau

De Nederlandse staat kent drie verschillende ridderorden, waarbinnen verschillende onderscheidingen bestaan:

De drie orden zijn bij wet ingesteld, respectievelijk de Wet op de Militaire Willems-Orde, de Wet instelling van de Orde van de Nederlandse Leeuw, en de Wet instelling van de Orde van Oranje-Nassau.

Dapperheidsonderscheidingen

Nederland kent verschillende dapperheidsonderscheidingen die ook koninklijke onderscheidingen zijn:

  • Verzetskruis 1940-1945
    Ingesteld in 1946 ter erkenning van bijzondere moed en beleid, aan de dag gelegd bij het verzet tegen de vijanden van de Nederlandse zaak en voor het behoud van de geestelijke vrijheid. In totaal 95 keer verleend. 93 keer postuum, eenmalig aan een levend persoon en aan een monument. Niet te verwarren met het veel algemenere Verzetsherdenkingskruis
  • Bronzen Leeuw
    Ingesteld in 1944, bedoeld voor militairen maar ook voor burgers en buitenlanders, voor bijzondere moedige en beleidvolle daden in de strijd tegen de vijand, tot nu toe 1210 keer verleend.
  • Verzetsster Oost-Azië 1942-1945
    Ingesteld in 1948 en toegekend aan hen die zich in de jaren 1942-1945 op door Japans bezet of Japans gebied in Oost-Azië door geestkracht, karaktervastheid of gemeenschapszin op bijzondere wijze verdienstelijk hebben gemaakt voor door krijgsgevangenschap, internering of anderszins in de macht van de vijand geraakte Nederlanders of Nederlandse onderdanen, dan wel in het verzet tegen de vijand. In totaliteit 471 keer uitgereikt.
  • Bronzen Kruis
    Ingesteld in 1940, bedoeld voor militairen maar ook voor burgers en buitenlanders, voor bijzondere moedige en beleidvolle daden in de strijd tegen de vijand, tot nu toe 3497 keer verleend.
  • Kruis van Verdienste
    Ingesteld in 1941, bedoeld voor Nederlanders en buitenlanders die zich in het belang van de Nederlandse staat bij vijandige acties hebben onderscheiden, waarbij directe confrontatie met de vijand niet vereist is. Tot nu toe 2083 keer verleend.
  • Vliegerkruis
    Ingesteld in 1941, bedoeld voor Nederlandse militairen die zich, tijdens één of meerdere vluchten, hebben onderscheiden door initiatief, moed en volharding. Ook voor niet-militairen en buitenlanders. Tot nu toe 735 keer verleend.

Zie ook:Nederlandse onderscheidingen voor dapperheid

Reddingsmedailles

  • Erepenning voor menslievend hulpbetoon, in 1822 ingesteld: koninklijke onderscheiding voor dappere daden die zijn verricht buiten de strijd (oorlogssituatie of terrorisme). De onderscheiding wordt verleend aan ‘hen die een menslievende daad hebben verricht die de kenmerken draagt van moed, beleid en zelfopoffering’. De medaille kan uitgereikt worden in goud, zilver en brons.[2]
  • Watersnoodmedaille
    Onderscheidingsteken ter erkenning van uitstekende daden bij watersnood verricht. Ingesteld in 1855 en verder uitgereikt voor de watersnoden in 1861, 1876, 1916 en 1926. De medaille wordt verleend in zilver en brons. Het is opmerkelijk dat er voor de watersnood van 1953 geen medaille is geslagen.

Achtergronden

Koning Willem I heeft in 1815 de 'Militaire Willems-Orde' en de 'Orde van de Nederlandse Leeuw' ingesteld. En koningin Emma in 1892 de 'Orde van Oranje-Nassau'. In 1994 zijn de regels van toekenning nader gepreciseerd, aangezien niet altijd meer duidelijk was wie welke Orde waarom kreeg.[3]

Lintje

De informele term lintje is te danken aan de gewoonte om op de revers of op een japon een klein stukje lint of een rozet in de kleuren van de verkregen onderscheiding te dragen. Deze knoopsgatversieringen worden lintjes genoemd. Het woord ‘lintje’ werd in 1872 voor het eerst in Van Dale opgenomen in de samenstelling ‘een lintje dragen’ in de betekenis van ‘gedecoreerd zijn’.[4]

In het "Reglement op de Orde van de Nederlandse Leeuw en de Orde van Oranje-Nassau" van 10 mei 1995[5] en bijvoorbeeld bij de instelling van de in 2000 ingestelde Herinneringsmedaille Buitenlandse Bezoeken is het dragen van een knoopsgatversiering expliciet genoemd.

Decoratiestelsel

In het vernieuwde decoratiestelsel ligt de nadruk op de bijzondere, persoonlijke verdiensten die iemand voor de samenleving heeft gehad. Als men zeer aansprekende prestaties heeft verricht, kan men in aanmerking komen voor een koninklijke onderscheiding. Het is de bedoeling van de wetgever dat er, ten opzichte van het verleden, in het bijzonder meer vrijwilligers, vrouwen en personen uit minderheidsgroepen in aanmerking komen voor een onderscheiding. In 1994 zijn de regels van toekenning van de verschillende Orden nader gepreciseerd, opdat elke Orde zijn eigen karakter weer terugkrijgt.[6]

Om in aanmerking te komen voor de Orde van Oranje-Nassau dient de kandidaat blijk te hebben gegeven van bijzondere verdiensten jegens de samenleving, voor de Orde van de Nederlandse Leeuw gaat het om bijzondere verdiensten van zeer exceptionele aard.[5] Die laatste is dan ook veel exclusiever.

Onderdeel van de herziening was onder andere het afschaffen van de automatische onderscheiding na een zeker aantal dienstjaren in bepaalde functies.[7] Iemand die in zijn werk bijzondere verdiensten heeft geleverd kan nog wel een lintje ontvangen, maar die verdiensten "moeten wel uitgaan boven wat normaal gesproken van iemand in een dergelijke functie mocht worden verwacht".[8]

Procedure

Procedure in Nederland

Edo de Roo ontvangt in Woerden op 3 juli 2020 een koninklijke onderscheiding vanwege onder andere zijn werk als vrijwilliger aan Wikipedia. De onderscheiding wordt opgespeld door zijn dochter, omdat de aanwezigen 1,5 meter afstand moeten houden vanwege de maatregelen door de coronapandemie. Rechts burgemeester Victor Molkenboer

Eenieder kan iemand voordragen voor een koninklijke onderscheiding. Hiervoor dient een onderbouwd voorstel, met gegevens en referenties, te worden ingediend bij de burgemeester of gezaghebber van de woonplaats van de genomineerde. In de praktijk zal eerst een ambtenaar nagaan of de persoon in kwestie in aanmerking komt.

De burgemeester of gezaghebber brengt advies uit over alle voorstellen. Als dit advies positief is, kan ook een suggestie worden gedaan voor de soort en hoogte van onderscheiding. Vervolgens geeft de commissaris van de Koning of rijksvertegenwoordiger een oordeel. Die stuurt het voorstel naar het Kapittel voor de Civiele Orden, dat uit vijf burgers bestaat. Dit onafhankelijke college toetst alle voorstellen aan het ordereglement en geeft een zwaarwegend advies aan de betrokken minister. Indien de minister positief beslist, wordt de onderscheiding bij koninklijk besluit verleend.[9]

De initiatiefnemers die de voordracht bij het gemeentehuis of bestuurskantoor indienen moeten een lange adem hebben. De procedure van voordracht tot onderscheiding kan wel twee jaar in beslag nemen. Belangrijk is dat men op tijd alle gegevens aanlevert. Voor de "lintjesregen" moeten de stukken uiterlijk 1 september van het jaar vóór de betreffende Koningsdag bij de commissaris der Koning of rijksvertegenwoordiger zijn. De gemeente of het openbaar lichaam moet ook nog in de gelegenheid zijn om gegevens aan te vullen en uittreksels bij Justitie op te vragen (de te decoreren persoon dient een blanco strafblad te hebben). Het is dus verstandig om de aanvraag met zo compleet mogelijke gegevens, jaartallen en dergelijke, uiterlijk in juni of juli in te dienen.

De onderscheiding wordt veelal in de gemeente, door de burgemeester, uitgereikt.

Procedure in Aruba, Curaçao en Sint Maarten

Voor het voordragen van een persoon die woonachtig is in Aruba, Curaçao of Sint Maarten dient een onderbouwd voorstel, met gegevens en referenties, te worden ingediend bij de raad van ministers van het betreffende land.

De raad van ministers brengt advies uit over het voorstel. Als dit advies positief is, kan ook een suggestie worden gedaan voor de soort en hoogte van onderscheiding. Vervolgens geeft de gouverneur een oordeel. Die stuurt het voorstel dan naar het Kapittel voor de Civiele Orden die toetst het voorstel aan het ordereglement en geeft een zwaarwegend advies aan de betrokken minister. Indien de minister positief beslist, wordt de onderscheiding bij koninklijk besluit verleend.

Andere procedures

Verder zijn er nog procedures voor het onderscheiden van burgemeesters en gezaghebbers en voor het onderscheiden van in Nederland verblijvende buitenlandse militairen en diplomaten en voor in het buitenland verblijvende personen.

Lintjesregen

De term lintjesregen ter aanduiding van de 'Algemene Gelegenheid', de gebruikelijke aankondiging van de verlening van onderscheidingen op de verjaardag van de regerende koning of koningin, is zeker sinds de negentiende eeuw in het Nederlands in gebruik.

Op de website van Kanselarij der Nederlandse Orden wordt een verband gelegd tussen pakjesavond en lintjesregen tijdens de regeerperiode van koning Willem II (1840-1849). Hij zou niet alleen met onderscheidingen hebben gestrooid, maar bovendien was zijn verjaardag op 6 december – net als Sint-Nicolaas. Ook wordt verwezen naar het gedicht De Sint-Nikolaasavond van De Génestet uit 1849 over de Heer van Kokanje die al zijn 'vrindjes met lintjes' wilde versieren. Maar omdat de zak met lintjes scheurde waarmee de hofnar onderweg was, liepen de volgende dag alle Kokanjers met een lintje, van hoog tot laag.[10][11]

Dezelfde spot en beeldspraak van een gulle Sint-Nicolaas die met lintjes strooit stond drie jaar eerder al in de pers, inclusief het beeld van een ridderorden-regen.[12]

Drie weken eerder verscheen in dezelfde krant een ingezonden brief:[13]

Eindelijk heeft dan Zijne Majesteit zijne voorlang aangekondigde komst in het hertogdom Limburg verwezenlijkt. Hetgeen men voorzag, is gebeurd. Een aantal hunkerende aspirant-ridders zijn te vreden gesteld ; de eereteekenen zijn te grabbelen gegooid ; het heeft kruisen en lintjes geregend !

Of de term typisch Nederlands is, of beïnvloed is door het Frans, is onduidelijk. In zijn herinneringen aan de Franse Revolutie beschrijft de gewezen Franse ambassadeur in Nederland Vincent Lombard de Langres in 1819:[14][15]

Napoléon parait, et pour nos jureurs voilà les fourches caudines. Quelle pitié, mon Dieu! tous ces gens si droits se plient en deux, tendent le dos, et, sans pudeur, se laissent patiemment inonder d'une pluie de crachats, de décorations, de rubans, de duchés, de comtés, de dotatións, de majorats : la France est épuisée pour eux; pour eux l'Europe est en feu, le globe ébranlé.

Napoleon verschijnt en voor onze zweerders wordt zijne komst de Caudijnsche vorken. Hoe jammerhartig, lieve hemel! al die onbuigzame helden buigen tot den grond, krommen den rug, en laten zich geduldig met eene regenvlaag van ordeteekens, linten, kruisen, hertogdommen, graafschappen, dotatiën en majoraten overstroomen. Frankrijk wordt voor hen uitgeput, Europa voor hen in brand gezet, de wereldbol uit zijne naven geschokt.

In 1837 kwam de term pluie de rubans rouge (rode lintjesregen) voor in een ingezonden brief, die verwees naar de rode kleur van het lint van de Nationale orde van het Legioen van Eer.[16]

In 1914 werden de afleidingen ‘lintjesjager’ en ‘lintjesregen’ voor het eerst in de Van Dale opgenomen (onder het lemma ‘lintjeshandel’).[17] Dit was kort nadat deze termen veelvuldig in de pers waren verschenen in 1909, naar aanleiding van de lintjesaffaire waarbij regelmatig werd verwezen naar een vergelijkbare zaak in Frankrijk in 1887, waarbij Daniel Wilson voor geld bemiddelde bij de verlening van onderscheidingen.

Gebruik van de onderscheiding

Er zijn uitvoerige instructies voor het dragen van de onderscheiding. Deze dient alleen te worden gedragen op formele en feestelijke kleding. De volgorde waarin onderscheidingen door burgers werden gedragen berustte tot 2000 op traditie. In dat jaar verscheen de Besluit draagvolgorde onderscheidingen in de Staatscourant.[18]

De voorgeschreven draagwijze van de Orde van Oranje-Nassau:
1. Lid; 2. Ridder; 3. Officier; 4. Commandeur; 5. Grootofficier; 6. Ridder Grootkruis

Na het overlijden van de gedecoreerde dient het onderscheidingsteken, dat bij de uitreiking werd opgespeld of omgehangen, te worden teruggestuurd naar de Kanselarij der Nederlandse Orden. Wel kan het onderscheidingsteken tegen betaling van een waarborgsom voor onbepaalde tijd in bruikleen worden behouden door de erfgenamen. Dit geldt overigens alleen voor de Orde van de Nederlandse Leeuw en Orde van Oranje-Nassau. De huisorden moeten na overlijden geretourneerd worden aan de Kanselarij van de Huisorde. Overige onderscheidingen mogen behouden worden door de nabestaanden van de gedecoreerden.

Zie ook

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.