Leven van Aisopos

Leven van Aisopos
Illustratie van Francis Barlow voor Life of Aesop (1687)
Oorspronkelijke titel	Αἰσώπου βίος; Vita Aesopi
Auteur(s)	?
Vertaler	Willem Kuiper en Rob Resoort
Land	Oude Griekenland
Oorspronkelijke taal	Oudgrieks
Onderwerp	Aisopos
Genre	schelmenroman, proza
Oorspronkelijke uitgever	?
Oorspronkelijk uitgegeven	tussen de 1e eeuw v.Chr. en de 2e eeuw n.Chr.
Grootte	142 hoofdstukken
Portaal    Literatuur Oudheid

Het Leven van Aisopos (Oudgrieks: Αἰσώπου βίος; Latijn: Vita Aesopi) is een antieke roman van een anonieme auteur over de fabeldichter Aisopos. Over de datering bestaat debat, maar de meeste auteurs zijn het erover eens dat het archetype van de roman te situeren is tussen de 1e eeuw v.Chr. en de 2e eeuw n.Chr.^[1] Het boek telt 142 hoofdstukken.

Aisopos wordt voorgesteld als een ongeschoolde slaaf die het land bewerkt in de Frygische stad Amorion. Hij is lelijk van gestalte en verstoken van spraak. Wanneer hij een verdwaalde priesteres van Isis helpt, verwerft hij dankzij een miraculeuze tussenkomst van Isis en de muzen het spraakvermogen, alsook de gave om fabels te weven.

Via Zenas en de slavenhandelaar Ofelion wordt Aisopos verkocht aan de filosoof Xanthos uit Samos. Regelmatig zet hij zijn pompeuze meester voor schut, in episodes die soms neigen naar het schelmse en scabreuze (ten aanzien van Xanthos' vrouw en meiden). Maar zijn wijsheid maakt indruk op de Samiërs. Wanneer er een omineuze vlucht van vogels te duiden valt, gaan ze bij hem te rade en gaan ze akkoord met zijn voorwaarde dat ze hem moeten vrijlaten. Daarop legt hij hen uit dat een machtshebber hen wil onderwerpen. Prompt verschijnt een delegatie van koning Kroisos ten tonele om tribuut te eisen. De voormalige slaaf gaat met hen mee als gijzelaar/gezant. Aan het hof van Kroisos maakt hij opnieuw zoveel indruk met zijn fabels, dat hij kan terugkeren naar Samos met een vredestoezegging op zak.

Daarna volgt een voorwaartse tijdsprong en gaat Aisopos de wereld rondreizen. In Babylon biedt koning Lykoros hem een bestuursfunctie aan en helpt hij de koning aan de overwinning in raadselwedstrijden. Ook aan het Egyptische hof van koning Nektanebo in Memfis wint hij iedereen voor zich. Na verdere reizen bereikt hij Delfi, dat hem slecht ontvangt. Wanneer hij daarop reageert met een beledigend verhaal over hun afkomst, nemen ze hem te grazen: ze verstoppen een gouden schaal in zijn bagage en beschuldigen hem bij zijn vertrek van diefstal. Op basis van deze valse aanklacht krijgt hij de doodstraf. Deze keer kan zijn welbespraaktheid hem niet redden, wat hij ook probeert. De executie gebeurt door hem van een rots te storten. De goden straffen Delfi met een epidemie, die pas een einde neemt wanneer de Delfiërs – op aanraden van hun orakel – de bloedschuld inlossen. Ook de Grieken, Babyloniërs en Samiërs wreken de dood van de fabeldichter.

Op basis van Byzantijnse manuscripten en een vijftal papyrusfragmenten (in het bijzonder P.Oxy. 1800) is vastgesteld dat het Leven van Aisopos tot ons is gekomen in twee grote versies: de recensio Perriana (G) en de recensio Westermanniana (W).^[2] G is de oudste versie en kwam pas in 1929 aan het licht in de Pierpont Morgan Library.^[3] W heeft dan weer een wijdere verspreiding gekend. Met name de Byzantijnse tekst van Maximos Planoudes en Bonus Accursius (1479-1480) lijkt in deze traditie te staan.

Het Leven van Aisopos is een prozatekst in bij wijlen volkse taal, waarvan het genre moeilijk te duiden is. Er zitten elementen in van de biografie, maar op een historische kern na kan van een getrouwe levensbeschrijving geen sprake zijn. De komische en satirische elementen gaan in de richting van de schelmenroman, toch minstens voor de eerste honderd hoofdstukken. De Babylonische hoofdstukken (101-123) zijn een adaptatie van het Verhaal van Ahiqar, een oude oosterse sage.

Sinds de ontdekking van G is de verhouding tot Apollo centraal komen te staan. Het Leven van Aisopos zou een tekst uit de lagere cultuur zijn die Apollo en de hooggestemde literatuur op de korrel neemt. Anderen zien in het antagonisme met Apollo meer een narratief instrument dat de protagonist toelaat de heldenstatus te bereiken.^[4]

• Franco Ferrari, Guido Bonelli en Giorgio Sandrolini, Romanzo di Esopo, Biblioteca Universale Rizzoli, 2002
• Grammatiki A. Karla, Vita Aesopi. Überlieferung, Sprache und Edition einer frühbyzatinischen Fassung des Äsopromans, Reichert, 2001
• Manoles Papathomopoulos, Ho Bios tou Aisopou, G. Tsoles, 1991
• Ben E. Perry, Aesopica. A Series of Texts Relating to Aesop or Ascribed to him or Closely Connected with the Literary Tradition that Bears his Name, The University of Illinois Press, 1952

• Christian Laes, Aesopus. Op de slavenmarkt in de oudheid, Sterck & De Vreese, 2025. ISBN 9789464713541
• Het ongelukkige leven van Esopus, vert. Willem Kuiper en Rob Resoort, Querido, 1990 (hertaling van de Middelnederlandse Dye historien ende fabulen van Esopus, 1485)
• "De bultenaar Esopus" in: Anton van Duinkerken, De menschen hebben hun gebreken, Brand, 1935, p. 15-84 (deels vertaling, deels navertelling)

•  Grammatiki A. Karla, "The Literary Life of a Fictional Life: Aesop in Antiquity and Byzantium" in: Fictional Storytelling in the Medieval Eastern Mediterranean and Beyond, eds. Carolina Cupane en Bettina Krönung, 2016, p. 313-337. DOI:10.1163/9789004307728_014
•  Leslie Kurke, Aesopic Conversations. Popular Tradition, Cultural Dialogue, and the Invention of Greek Prose, Princeton University Press, 2010. ISBN 9781400836567
• Francisco Rodríguez Adrados en Gert-Jan van Dijk, "The ‘Life of Aesop’" in: History of the Graeco-Latin Fable, vol. I, Introduction and from the Origins to the Hellenistic Age, 1999, p. 647-685. ISBN 9789004351202
• Niklas Holzberg, "A Lesser Known ‘Picaresque’ Novel of Greek Origin: The Aesop Romance and Its Influence" in: Groningen Colloquia on the Novel, 1993, p. 1-16
• Niklas Holzberg (red.), Der Äsop-Roman. Motivgeschichte und Erzählstruktur (= Classica Monacensia, vol. 6), 1992. ISBN 9783823348658
• Francisco R. Adrados, "The ‘Life of Aesop’ and the Origins of Novel in Antiquity" in: Quaderni Urbinati di Cultura Classica, 1979, p. 93-112
• Antonio La Penna, Il romanzo di Esopo, Athenaeum, 1962, p. 264-314
• Ben E. Perry, Studies in the Text History of the Life and Fables of Aesop, American Philological Association, 1936