Leuvense reuzen

De Leuvense reuzen vormen een levendige traditie van folkloristische reuzenfiguren die sinds 2015 deel uitmaken van de immateriële cultureel erfgoed in Vlaanderen en specifiek in de Belgische stad Leuven. Deze reuzen verschijnen vooral tijdens reuzenstoeten en volksfeesten en vertegenwoordigen symbolisch verschillende sociale, historische en culturele verhalen van de stad en haar bewoners. Sinds de heropleving in het begin van de 21e eeuw zijn ze een herkenbaar onderdeel van de lokale folklore en een brug tussen de verschillende gemeenschappen binnen de stad. Leuven kreeg op 21 mei 2022 de erkenning als "reuzenvriendelijke stad",[1] maar dit staat niet officieel in de registers van Reuzen van Vlaanderen.[2]

Geschiedenis

Beeld van de Fiere Margriet in de kapel van de Sint-Pieterskerk te Leuven, gebruikt als basis voor de reus.

In Leuven is de reuzencultuur historisch verbonden met de middeleeuwse ommegangen en volksfeesten die de stad organiseerde. Hoewel de precieze oorsprong in Leuven minder gedocumenteerd is dan in sommige andere Vlaamse steden, duiken reuzen reeds op in historische beschrijvingen van ommegangen en vieringen in de stad; zo was er in de late middeleeuwen sprake van reuzen in Leuvense processies. Sint-Christoffel, uit de Legenda Aurea, liep in 1401 mee in Leuven.[3] Samson, de bijbelse held met zijn enorme kracht, neemt haast nooit deel aan processies, maar in 1462 stond hij wel op een Leuvense praalwagen (mogelijks niet als reuzegrote pop).[3] Verder kwamen ook reuzen voor zoals Hercules (1463), vereenzelvigd met de Keltische god Ogma, en zijn vrouw Megera (1532).[4] In de vijftiende en zestiende eeuw rijdt Hercules te paard uit in de processie van Leuven, met harnas, helm en verder gewapend met een sabel en beschermd door een wapenschild.[3] Van hen is spijtig genoeg niet veel overgebleven, enkel een replica van reus Hercules is opgesteld in La Maison des Géants in Aat en het hoofd van Megera is te bezichtigen in Museum M te Leuven.

Als België in 1794 na de Slag bij Fleurus door de Fransen wordt ingenomen, zijn de reuzen in gevaar. Naast vele reuzen in andere steden, ging op de Grote Markt het hoofd van Hercules op de brandstapel onder het zingen van het revolutionaire Carmagnole.[3]

In 1973 waren er nog twee reuzen, Ma en Pa Diestsestroat, gemaakt door de handelaars in de Diestsestraat, maar zij zijn intussen verdwenen.[4] In 1988 werd Reus Jan Van den Graetmolen gemaakt door de buurt Groot-Redingenhof. Hij is genaamd naar de eigenaar van de molen in 1430 waar zich nu de Dijlemolens bevinden.

In 2011 presenteerden de lokale carnavalsgroep "Orde van de Pietermannen" hun Reus Kobe Koeieschieter ter ere van hun 44ste (= 4 x 11) verjaardag.[5] De echte heropleving van de reuzencultuur dateert uit 2013, toen de vriendenkring “De Mannen van 1973” van de Jaartallen van Leuven als hun stunt de reuzenfiguur Fiere Margriet, verwijzend naar de legende van de Fiere Margriet, die Margaretha von Loven voorstelt, introduceerde. Bij de geboorte van de reuzin hoorde ook de installatie van de Mannen van ’73 als reuzengilde.[6] Zij lanceerden tevens het evenement ReuzeLeuven als moderne reuzenstoet. Sindsdien is de traditie uitgegroeid en worden nieuwe reuzen gecreëerd en gedoopt, met een bredere deelname van de Leuvense gemeenschap.

In 2016 was de Erfgoedcel Leuven op zoek naar een vereniging die de reus Hertog Jan wou adopteren. De reus werd in juli 2014 teruggevonden in een oude site van Inbev (het vroegere Stella Artois), met name in de oude bottelarij in de Sluisstraat.[7][8] Tevens was er een crowfunding om de reus te restaureren.[9] Reus Hertog Jan kreeg een nieuw leven dankzij de Leuvense "Pynnock Ridders Horst".[10]

De reuzencultuur staat symbool voor verbondenheid en daarom ook in 2030 een plek in het verhaal van LOV – Leuven als Europese Culturele Hoofdstad.[11]

Samenstelling

Historische reuzen

Een replica van reus Hercules kan bezichtigd worden in het museum Het Reuzenhuis (Frans: La Maison des Géants) in Aat. Hij liep samen met zijn vrouw, de reuzin Megera, mee in de Leuvense Ommegang. In het reuzenmuseum kan je het hoofd en de buste van de reus bekijken. Deze replica werd gemaakt door de beeldhouwer Xavier Parmentier, die zich inspireerde op de ets van Edward Van Even.[12]

In de collectie van het museum M te Leuven bevindt zich het hoofd van de reuzin Megera, dat deel uitmaakte van de middeleeuwse processie-traditie.[13] Deze figuur stelde de mythologische echtgenote van Hercules voor en maakte vanaf 1532 deel uit van de jaarlijkse Ommegang van Leuven, een ceremoniële optocht waarin zowel religieuze als wereldlijke elementen werden gecombineerd. Deze stoet wordt beschreven in de stadsgeschiedenis “Liber Boonen”[14], een handgeschreven verslag van de Leuvense Ommegang uit 1594 door Willem Boonen. Uit deze bron van de stadssecretaris en archivaris van Leuven blijkt onder meer dat Megera te paard werd afgebeeld, vergezeld door een klein aapje dat een speeltje vasthield. Door middel van touwen konden de dragers destijds bewegende onderdelen van de figuur bedienen. Het exemplaar dat nu in M te zien is, wordt algemeen beschouwd als het oorspronkelijke hoofd dat in de 16de eeuw werd gebruikt.[15] Het reuzenhoofd werd gerestaureerd in 2006.[16] Het werk bevat ook een voorstelling van een Ros Beiaard en de Vier Heemskinderen tijdens een optocht. Deze traditie blijkt al in het begin van de vijftiende eeuw in Leuven te hebben bestaan, waar toen al een Ros Beiaard-processie werd gehouden.[17]

Hedendaagse reuzen

Leuven heeft op dit moment meerdere actieve reuzen met elk hun eigen betekenis en ontstaan.[18][19][20]

  • Jan Van den Graetmolen (1988, 4,8 meter en 150 kg[21]) is ontstaan op initiatief van buurtwerking Groot-Redingenhof en staat symbool voor de buurtgemeenschap en de rijke geschiedenis van Leuven. Reus Jan Van den Graetmolen is een Leuvense reus die het levenslicht zag op 23 april 1988 en fungeert als symbool van zowel een lokale buurtgemeenschap als van de stad Leuven en haar rijke geschiedenis. Hij is genoemd naar Jan van den Graet, die in 1430 eigenaar was van de molen die later bekendstond als de Graetmolen, op de locatie van de huidige Dijlemolens. Reus Jan wordt voorgesteld als een krachtige jongeman van vijf meter groot, met een weelderige baard. Op zijn borst draagt hij het wapenschild van de familie Van Redingen, terwijl hij op zijn rug een schild draagt met het kenteken van de buurtwerking.[22] De reus werd gerestaureerd in 2011 en kreeg toen een nieuw onderstel in riet ter vervanging van de oude mousse.[21]
  • Reus Hertog Jan kwam in 1988 tot stand en werd genoemd naar hertog Jan I (°Leuven, 1252).[7] Hij werd toen geschonken door de toenmalige Vereniging voor Vreemdelingenverkeer (VVV) aan de Volkskunstgroep Reuzegom, Gilde van Sinte Barbele, ter gelegenheid van de 500ste verjaardag van de stichting van de oorspronkelijke gilde. In 1958 werd deze gilde heropgericht en werd de titel ervan overgedragen aan Reuzegom. Vanaf dat moment heeft de erg actieve afdeling kruisboogschieten de tradities van deze vroegere gilde Sinte-Barbelen verder gezet.[7]
  • Kobe Koeienschieter (2011, 4,4 meter) werd gecreëerd door de carnavalsvereniging Orde van de Pietermannen bij hun 4×11-jarig bestaan als geschenk aan de stad. De naam Koeieschieter is een referentie naar 1691,[5] toen men in Leuven dacht dat de Fransen, die witte pofbroeken droegen, de stad gingen aanvallen. Ze zagen witte vlekken in de dichte mist en openden het vuur. Uiteindelijk bleken het niet de Fransen te zijn, maar gewoon een kudde koeien. Sindsdien hebben de Leuvenaars de bijnaam koeieschieters. De reus draagt traditionele kleding en het wapenschild van Leuven.[5]
  • Fiere Margriet (3,5 meter, 40 kg[23]) werd gecreëerd in 2013 door De Mannen van 1973 als eerste moderne Leuvense reus in de heroplevingstraditie. Het hoofd werd gemaakt door Jo Bocklandt.[23] Ze werd gedoopt op 31 mei 2014.[6] De reuzin verwijst naar een bekende lokale legende en vormt de start van de huidige reuzencultuur. De reus draagt kledij die typisch was voor diensters in de 13de eeuw. De kledij is gemaakt door de vrouw van Jo Bocklandt.[23]
  • Prinses Nela (2015-2017, 2,3 meter en 57 kg[24])) ontstond als tweede reus van de buurtwerking Groot-Redingenhof. Prinses Nela is een kind van Afro-Europese ouders en zo staat de reus symbool voor de diversiteit binnen de stedelijke gemeenschap. Prinses Nela woont nu samen met reus Jan in het grote huis in de buurt van Groot Redingenhof.[25]
  • Iris, geboren op 20 mei 2017, is een onderdeel van een bijzondere reuzentweeling met aanpasbare identiteit. ‘Iris’ verwijst naar de Griekse godin van de regenboog en boodschapper van de goden. Met Reuzin Iris wil het Holebihuis een positieve boodschap van diversiteit uitdragen. Ze wordt beheerd door de afdeling Diversiteit & Gelijke Kansen van de stad.[26] Bij dit concept kunnen groepen de figuur hun eigen betekenis geven door verandering van uiterlijk. Verschillende onderdelen van de reuzen (zoals de hoofden, handen, neus, hoofddeksels en attributen) zijn zo ontworpen dat elke groep die de reus adopteert er een eigen gezicht aan kan geven. De kleding van de reuzen zal ook telkens wijzigen naargelang hun identiteit.
  • Reus Da Tong is het tweede deel van de reuzentweeling van de afdeling Diversiteit en Gelijke Kansen van de stad. Hij is ontstaan op initiatief van Nihao Leuven, een vereniging die culturele banden tussen de Chinese gemeenschap en Leuven bevordert. Hij is geïnspireerd op de vormelijk gestyleerde dansers van het Triadische Ballet (1920) van Duits kunstenaar Oskar Schlemmer. De reus is aan de tweede versie toe. Eerste versie in 2017, gevolgd door een grotere versie rond 2020 (4 meter en 35 kg).
Jean Richard II in Leuven
  • Jean Richard II werd geschapen ter ere van het 30-jarig bestaan van de Richard Valvekensstraatfeesten. De naam verwijst naar de traditie van een straatburgemeester die instaat voor verbondenheid in de buurt. “Richard” herinnert aan Valvekens, burgemeester van Kessel-Lo in het begin van de 20e eeuw, terwijl “Jean” slaat op de toenmalige straatburgemeester Jean Minnoye. De reus werd gebouwd vanaf januari 2017 met een licht aluminium frame en een hoofd uit geperst isolatiemateriaal. Hij is ontworpen als een dansende reus die door één persoon kan worden gedragen en extra beweeglijk is dankzij een vrij bewegende arm.
  • Koningin Hedwig van Polen werd onthuld in 2020 door de Poolse School Wislawa Szymborska in Leuven. Eert een belangrijke historische figuur uit de Poolse geschiedenis, met name koningin Hedwig van Polen (1384-1399); ze was de eerste vrouwelijke vorstin van Polen en speelde een belangrijke rol in de Poolse geschiedenis. Koningin Hedwig stichtte verschillende ziekenhuizen, kloosters en scholen. Hiermee symboliseert de reus de culturele diversiteit in Leuven.
  • Filipiniana (2 meter en 60 kg) ontstond op 10 juni 2023 ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van Filipiniana-Europa. Tijdens de ReuzeLeuvenstoet in mei 2025 wordt reuzin Filipiniana plechtig gedoopt.[11] Ze is een ‘kinderreuzin’ die door een persoon gedragen en dansend tot leven gebracht kan worden. Ze belichaamt vreugde, liefde en verbondenheid tussen Filipijnse en Belgische gemeenschappen.

Reuzenstoeten

ReuzeLeuven-stoet

De ReuzeLeuven-stoet is het folkloristische evenement waarin de Leuvense reuzen meelopen. Het is een folkloristisch gebeuren dat initieel jaarlijks gepland was, maar uiteindelijk om de drie jaar plaatsvindt en duizenden toeschouwers trekt. De stoet ReuzeLeuven werd initieel georganiseerd door de Mannen van ’73, maar nadien door de ReuzeLeuven vzw. De stoet omvat lokale en internationale reuzen, bijgestaan door muziek- en dansgroepen. Sommige edities bevatten ook circusacts en andere culturele bijdragen. Plechtige dopen van nieuwe reuzen gebeuren bij het stadhuis van Leuven. Stoeten zoals die van 2022 en 2025 tonen de groeiende diversiteit van deelnemende reuzen en de participatie van Leuvense en buitenlandse gemeenschappen. Volgende edities hadden plaats:

  • 1 juni 2013 – De allereerste ReuzeLeuven-stoet vond plaats in het centrum van Leuven. Fiere Margriet wordt voorgesteld en officieel “geboren”. Hierbij zijn belangrijke figuren zoals de schepenen voorgesteld als peter en meter, volgens de reuzentraditie.
  • 31 mei 2014 – De tweede editie van de stoet wordt gehouden. Hierbij werd de reus Fiere Margriet plechtig gedoopt in een plechtigheid op de Grote Markt. Er kwamen tientallen gastenreuzen uit andere steden naar Leuven om mee te lopen in de stoet.
  • 20 mei 2017 – Derde ReuzeLeuven was strikt genomen geen stoet op die datum, maar rond deze periode krijgt Leuven met Reuzin Iris een nieuwe reus binnen de reuzentweeling-concept (met veranderbare identiteit). Dit vormde de opmaat voor de volgende grote stoet.
  • 21 mei 2022 – Na een onderbreking sinds 2017 (wegens de coronapandemie) gaat de ReuzeLeuven-stoet opnieuw door de stad, dit voor de vierde keer. De 29 reuzen[27] trekken door de Bondgenotenlaan en naar de Grote Markt, waar Da Tong en Koningin Hedwig van Polen worden gedoopt. Circusacts, fanfares en buitenlandse reuzen uit Frankrijk nemen deel aan het spektakel.[28] Als afsluiter namen de reuzen het tegen elkaar op in een danswedstrijd tijdens het Wereldfeest.[1] De wedstrijd werd gewonnen door het reuzenkoppeltje van les Géants de Dottignies.[27]
  • 24 mei 2025 – De vijfde editie van de ReuzeLeuven-stoet wordt gevierd met een speciale focus op reuzinnen en internationale verbondenheid. Een en dertig, waaronder 19 vrouwelijke gastreuzen uit België, Frankrijk en Engeland, trekken door de stad. [29]Tijdens het evenement wordt de jongste reuzin Filipiniana gedoopt op de Grote Markt.[30] De stoet start aan woonzorgcentrum Edouard Remy en eindigt later in de namiddag.
  • De volgende editie staat gepland in 2028.

Andere stoeten

Reuzen nemen ook deel aan de jaarlijkse Meiboomplanting op 9 augustus te Leuven. Prinses Nela en Jan Van den Graetmolen doen dit ieder jaar[24][22] en in 2025 nam ook reus Kobe deel.[31] Da Tong duikt ook op tijdens Chinees Nieuwjaar in Leuven en loopt hij mee in de optocht van de 'dag tegen armoede' in Leuven.[32]

Enkele voorbeelden van deelnames aan stoeten buiten Leuven. Op 8 september 2012 nam de reus Jan van den Graetmolen deel aan de Wereldrecord Reuzenstoet in Deurne.[33] Hij neemt regelmatig deel aan reuzenoptochten.[22] De Confrérie van de Vaantjesboer, de vereniging die de Halse reuzen beheerd en peter is van De Mannen van '73, nodigde voor de 4de Reuzenstoet van Halle (6 september 2015) de reus Fiere Margriet uit als eregast.

Gerelateerde verenigingen

De reuzenbeheerders van de Leuvense Reuzen zijn zowel lokale buurtwerkingen (bijvoorbeeld: Buurtwerking Groot-Redingenhof) als een mix van Leuvense verenigingen.[10] Regelmatig brengt de Erfgoedcel Leuven de reuzenbeheerders samen in een reuzenoverleg; hieruit ontstond op 1 april 2019[34] de vzw ReuzeLeuven, die de Leuvense de ReuzeLeuven-stoet organiseert samen met de Stad Leuven. Het doel van de vzw is zich inzetten voor het behoud, de ontwikkeling en de promotie van de Reuzencultuur in Leuven. De vereniging organiseert en ondersteunt evenementen, stoeten en acties met reuzen en werkt samen met andere reuzengroepen, verenigingen, overheden en partners in binnen- en buitenland om de bekendheid van reuzen te vergroten. De vzw wil een breed en divers publiek bereiken en fungeert als brug tussen verschillende doelgroepen, ongeacht leeftijd, culturele achtergrond, nationaliteit of sociale status. Daarbij streeft zij naar het wegnemen van barrières, vooroordelen en stereotypen. Daarnaast stimuleert en ondersteunt de vereniging onderzoek en initiatieven rond erfgoed, musea, tentoonstellingen, doelgroepen en communicatie, zowel visueel als verbaal.[35]

Twee Leuvense verenigingen zijn erkend door Reuzen van Vlaanderen als reuzenbeheerders, met name het Buurtwerking Groot-Redingenhof en de Mannen van ’73 (Reuzengilde van de Fiere Margriet).

Zie ook

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.