Koorboek voor de Zeven Smarten

Het Koorboek voor de Zeven Smarten (Koninklijke Bibliotheek van België MS 215-216) is een muziekhandschrift dat voor maart 1516 vervaardigd werd in het atelier van Petrus Alamire. Binnen het corpus van Alamire is dit koorboek uniek omdat alle muziek in het boek gewijd is aan een centraal thema, de devotie voor Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. De opdrachtgevers waren Karel de Clercq, heer van Bouvekercke en Berlaer, en zijn vrouw Anna Anocke. De Clerq behoorde tot de meest invloedrijke functionarissen aan het Bourgondische hof als schatbewaarder-generaal van de domeinen en financiën van de Nederlanden en in 1516 als president van de rekenkamer van Rijsel.

De devotie voor Maria nam in de vijftiende eeuw steeds grotere vormen aan. Deze toenemende Mariaverering kwam in de Nederlanden vooral tot uitdrukking in de devotie voor Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. Jan van Coudenberche was een kanunnik uit Brugge. Hij behoorde volgens zijn wapenschild tot de zeven geslachten van Brussel waaruit de bestuurders van de stad gekozen werden. Hij wordt in een document van 14 mei 1487 genoemd als de secretaris van Filips de Schone. Hij was pastoor in de Sint Salvator in Brugge. Daarnaast werd hij tevens pastoor in Reimerswaal en in de Sint-Aegidiuskerk in Abbenbroek. Hij stelde in die plaatsen een vicaris aan. Even na 1490 stichtte hij in de drie plaatsen en kerken onder zijn beheer een broederschap voor de devotie voor Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. De devotie groeide snel, zowel in volgelingen als in geografische verspreiding Er vonden wonderbaarlijke genezingen plaats. Abbenbroek en Reimerswaal werden snel populaire pelgrimsoorden. In 1505 waren ook broederschappen voor deze devotie gevormd in Leiden, Delft, Mechelen, Antwerpen en Brussel.

De broederschap in Brussel was gevestigd in de Sint-Gorikskerk. Er waren vele duizenden leden. Filips de Schone en zijn zuster Margaretha van Oostenrijk waren onmiddellijk na de oprichting lid geworden, gevolgd door vele hoge edelen. Het hof speelde ook een grote rol bij de verbreiding van deze devotie. De jaren '80 van de vijftiende eeuw waren gekenmerkt door instabiliteit, burgeroorlog, zware economische omstandigheden. De landheren zagen in de devotie een middel om vrede en eenheid in het Bourgondische rijk te herstellen en hun gezag te versterken. Door aansluiting te zoeken bij de stedelijke religieuze cultuur wilde men een supraregionale identificatie met de hertoglijke dynastie stimuleren. Dat gebeurde bijvoorbeeld met het creëren van een theatercyclus rond de devotie, de Spelen van de Zeven Weeën. Het hof organiseerde ook competities waar muziekstukken werden beoordeeld die uitdrukking gaven aan de devotie voor de Zeven Smarten. Er is in dit koorboek een eenstemmig werk opgenomen. Dit gregoriaanse gezang had de eerste prijs gewonnen in een door het hof georganiseerde competitie. Het is een compositie van Petrus du Mez op een tekst van Petrus Verhoeven ( ook wel Petrus de Manso).

Het koorboek bevat hiernaast het Stabat Mater van Josquin des Prez, een anonieme mis, de mis "De Septem Doloribus" van Pierre de la Rue en het zevenstemmige motet "Memorare mater Christi" van Matthaeus Pipelare. Hier zijn de zeven stemmen niet alleen aangegeven met de gangbare termen als tenor, contratenor, etc. Bij het begin van alle partijen wordt verticaal in rode inkt de smarten benoemd. Primus dolor, secundus dolor, tertius dolor, quartus dolor, quintus dolor, sextus dolor en septimus dolor (de eerste tot de zevende smart) om nog eens expliciet te benadrukken dat de zevenstemmigheid de zeven smarten symboliseren. Een andere vorm van deze symboliek is de miniatuur van Maria met de zeven zwaarden die haar hart doorboren.

Er wordt in de muziekhandschriften van Petrus Alamire geregeld iets van ‘spielereien’ aangetroffen. In dezelfde miniatuuur staat boven aan de naam van de componist als Matheus Pipe. Dat wordt gevolgd door een stukje notenbalk met de noten la- re.