Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken

Plaatselijke besturen bestreden het pauperisme en de grote werkloosheid aan het eind van de 18e eeuw met gesubsidieerde werkverschaffing. In Deventer kwam in samenwerking met het stadsbestuur een textielbedrijf tot stand dat in 1797 onder leiding kwam van de ondernemers George Birnie en Philippus Sauret. Hun handwerkplaats die werk bood aan vijftig armen en hun kinderen hield zich onder meer bezig met de vervaardiging van eenvoudige tapijten. Volgens overlevering kwam het bedrijf van Birnie en Sauret na een geslaagd herstel van een beschadigd oosters tapijt aangebracht door de echtgenote van Rutger Jan Schimmelpenninck op het idee om soortgelijke tapijten te gaan vervaardigen. De onderneming specialiseerde zich vervolgens in Smyrnatapijten. In 1816 werkten er ruim 150 arbeiders, in 1841 226, een aantal dat de decennia daarna redelijk stabiel bleef (1860: 246). Het bedrijf aan de Nieuwstraat groeide uit tot een flinke fabriek. De onderneming liet in 1904 een nieuwe fabriek bouwen aan de toenmalige rand van de stad. De toeleidende straat kreeg de naam Smyrnastraat.^[2]

Een onderdirecteur van de onderneming, Hendrikus Johannes Peters, begon in 1907 voor zichzelf en stichtte een nieuwe fabriek van mechanisch geweven tapijten met een ververij. Deze tapijtfabriek was gevestigd aan de Lange Zandstraat te Deventer.

In 1863 begon W. Stevens te Delft een handelsbedrijf annex weverij waar haardoek, koeharen lopers, buskruitkleden, cocoslopers en -matten vervaardigd werden. Het bedrijf werd in 1868 naar Kralingen overgeplaatst en kreeg de naam „Werklust”. Het eerste mechanische getouw, in 1873 in Engeland aangekocht en door een Engelse monteur geplaatst, gaf geen bevredigende resultaten. Na lang pogen lukte de mechanisering van het bedrijf. Vervolgens volgden spoedig meer mechanische getouwen. „Werklust” onderging uitbreiding na uitbreiding. Van 1874-1878 had Wilhelmus Stevens de Rotterdamse makelaar Joannes Antonius van Rooy als vennoot. In 1887 werd de vervaardiging van Smyrnatapijten ter hand genomen. In 1897 ontstond de handelsvennootschap onder de firma W. Stevens en Zonen tussen de grondlegger Willem Stevens en zijn zonen Gijsbertus en Henricus Antonius Stevens.^[3] In 1903 werd een mattenvlechterij te Moordrecht gebouwd die in 1904 gemechaniseerd werd. In 1905 verkreeg de onderneming het predicaat koninklijk.^[4] In 1913 verwierf het bedrijf octrooien voor de mechanische vervaardiging van smyrnatapijten.^[5]

Twee oud-medewerkers van de Tapijtfabriek Deventer, Van Puffelen en Tieleman, richtten in 1900 de 's-Gravenhaagsche Smyrnatapijtfabriek op. De firma, gebaseerd op handwerk, rendeerde redelijk.^[6]

De KVT produceerde tapijten, lopers, karpetten en matten van wol en kokos. Er waren zowel machinaal geknoopte producten (onder andere Darrab) als handgeknoopte (Smyrna, Deventer Handgeknoopt). In de loop van de jaren nam het aantal producten en ook het aantal vestigingen toe. In 1921 kwam een speciale cocosmattenfabriek te Moordrecht gereed. De KVT richtte in de jaren dertig dochtermaatschappijen op in Villiers (Fr) en Indo-China, vanwege de tariefbescherming waardoor het zeer moeilijk was in Angelsaksische landen en in Amerika te concurreren met in Nederland vervaardigde cocosproducten. KVT opende ook toonzalen in Amsterdam en Groningen. Bij het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 werd het fabriekscomplex aldaar grotendeels verwoest. De fabricage werd overgeheveld naar Moordrecht waar een nieuw fabriekspand naast de fabriek 'IJsselvrucht' werd gebouwd en waar na de oorlog ook het hoofdkantoor werd gevestigd. De bedrijfsresultaten van de nv waren aanvankelijk gunstig met dividenden in de eerste twee jaren van 10 en 18% maar in de jaren twintig was dat anders. Tussen 1923/24 en 1935/36 werd het dividend gepasseerd. In 1931 werd 50% op de gewone aandelen afgeschreven.^[8] De bedrijfsleiding droeg lang een sterk familiekarakter met leden van de families Stevens en Hellebrekers als directeuren. De oprichters-directeuren, Wilhelmus Laurentius Stevens en Henricus Wilhelmus Josephus Hellebrekers, bleven lang aan, Hellebrekers tot zijn pensionering in 1956, waarna WJJM Stevens hem opvolgde.

De jaren vijftig en zestig vormden een bloeiperiode voor de KVT.^[9][10] Het bedrijf speelde een belangrijke rol in het Moordrechtse leven. Een groot deel van de inwoners van Moordrecht werkte in de fabriek. Het bedrijf bouwde woningen en een badhuis voor de werknemers en het bezat een bloeiende personeelsvereniging en een eigen fanfare. Regelmatig werden er open dagen, excursies en andere festiviteiten georganiseerd.

Vanaf eind jaren 1960 werd de tapijtmarkt moeilijker. De belangstelling van de consument voor tapijten, lopers en karpetten nam af en concurrentie vanuit lagelonenlanden deed zich voelen. Voor de productie van tufted tapijten ging de KVT in 1967 een samenwerking aan met het Helmondse Hatéma die onder de naam Eurocarpet een productievestiging in Sittard had. De KVT wist zich aanvankelijk goed te handhaven door zich toe te leggen op kwaliteitsproducten en speciale opdrachten. In 1975 werd het bedrijf overgenomen door Youghal Carpets Ltd. te Cork, Ierland. De fabriek in Deventer moest in 1978 sluiten. In 1987 werd de KVT samen met Youghal Carpets overgenomen door Coats Viyella Ltd. te Manchester. In 1990 werd het bedrijf doorverkocht aan Van Besouw te Goirle. Vanaf dat moment was Moordrecht alleen nog een productievestiging. In 1995 ging Van Besouw failliet. Het fabriekscomplex in Moordrecht werd verkocht en afgebroken en maakte plaats voor woningen. Alleen de watertoren, die de KVT had laten bouwen en die behalve het bedrijf zelf ook lange tijd de gemeente Moordrecht van water voorzag, is blijven staan, sinds 1998 rijksmonument^[11].

Deventer tapijten zijn onder meer geleverd aan het Koninklijk Paleis op de Dam in Amsterdam. In 1903-1904 werd er een Deventer tapijt geleverd aan de Ridderzaal en het oude gebouw van de Tweede Kamer in Den Haag.