Kerk van Scheemda

Hervormde Kerk
Locatie
Land	Nederland
Plaats	Scheemda, gemeente Oldambt
Adres	Torenstraat 2
Coördinaten	53° 11′ NB, 6° 58′ OL
Gewijd aan	Bartolomeüs
Status en tijdlijn
Gebouwd in	1515-1570
Restauratie(s)	verbouwingen ± 1792 en ± 1888
Huidige bestemming	religie
Monumentale status	rijksmonument (2 november 1971)
Monumentnummer	33077
Bouwkundige informatie
Architect(en)	onbekend
Bouwmateriaal	baksteen
Stijlperiode	laatgotiek
Kerkprovincie en -genootschap
Denominatie	Nederlandse Hervormde Kerk
Huisvest	Vereniging van Vrijzinnige Protestanten
	Website;
Portaal	Christendom

Orgelkas uit 1526 in het Rijksmuseum Amsterdam

Idem, met de deuren open

De Hervormde Kerk van Scheemda (ook wel Scheemder Kerk genoemd) in Scheemda in de Nederlande gemeente Oldambt in Oost-Groningen werd volgens een tekstband op de orgeltribune gebouwd in 1515, nadat het dorp Scheemda vanwege het oprukkende water van de Dollard was verplaatst. De fundamenten van de voorgaande 13e-eeuwse kerk en toren liggen bij de rijksweg A7 en werden in 1988 en 1989 blootgelegd. Deze vroegere locatie van de kerk staat bekend als het 'Ol Kerkhof'. De kerk was gewijd aan de heilige Bartholomeus^[5] en werd protestants na de Reductie van Groningen in 1594.

De kerk is sinds 2001 eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken, samen met de beklemde eigendom van zeventien percelen grond die tot het kerkbezit behoorden.^[6] Maandelijks is er een dienst van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten, afdeling Winschoten/Scheemda.

Beschrijving

Kerkgebouw

Het is een laat-gotische zaalkerk met een driezijdige koorsluiting en een galerij langs de oostzijde). In de noordwand is een ingang dichtgemetseld. De traptoren ernaast verschaft toegang tot de gewelven. Boven de ingang werd in 1888 een venster "in oude stijl" aangebracht, met daarin het beeld van een Bijbellezende vrouw: een allegorie op het geloof.

In het interieur bevindt zich een 17e-eeuwse kansel met klankbord. In 1792 werd een nieuwe zoldering aangebracht. Uit dat jaar stamt ook een kerkbank met een overhuiving bekroond door een timpaan. Alle overige banken zijn versierd met paneelwerk en gesneden bekroningen van de 'wangen' (zijpanelen). Tot de inventaris behoren ook twee koperen kandelaars. Zowel in het interieur als in het omheinde kerkhof bevinden zich grafzerken; een rode grafsteen van zandsteen in de kerk is gemaakt van de deksteen van een middeleeuwse sarcofaag.

Kerktoren

De vrijstaande kerktoren, ten noordwesten van kerkgebouw en kerkhof en door de Oosterstraat daarvan gescheiden, heeft een zadeldak tussen trapgevels en een opengewerkte zeskantige torenspits op de nok. Deze laatste, in 'romantische' stijl stammen uit 1887-1888, evenals de toegangspoort. De klokkenstoel bevat vijf jukken met een moderne klok. De benedenruimte van de toren heeft een gerestaureerd koepelgewelf.

Orgels

Meijer-orgel 1874

Het huidige orgel met twee manualen en een aangehangen pedaal werd in 1874 voor een bedrag van 3000 gulden gemaakt door orgelbouwer Roelf Meijer uit Veendam. Het is in 1982 en 1992 door Mense Ruiter gerestaureerd en verbouwd en heeft sindsdien zestien registers.^[7]

Emedensis-orgel 1526

Het orgel uit 1874 diende als vervanger van het oude orgel uit 1526, dat is gemaakt door de orgelbouwer Johan Molner uit Emden, bekend als magister Johannis Emedenus of Emedensis. Van dit instrument ging het binnenwerk verloren, maar de door een anonieme Duitse of Nederlandse kunstenaar rijk beschilderde eikenhouten orgelkas werd in 1874 door de Hervormde Kerkvoogdij voor 400 gulden verkocht aan J. Verwer te Leeuwarden. Hij verkocht de kas in 1896 door aan het Rijksmuseum Amsterdam, waar deze zich sindsdien bevindt, met loos pijpwerk.