Joods monument (Tiel)

Joods monument (Tiel)
Het monument
Kunstenaar	Johann Goedhart en Willem den Ouden
Jaar	1996
Materiaal	Verguld aluminium en staal
Locatie	Sint-Agnietenstraat 28-32
Adres	Sint-Agnietenstraat, 4001 NB, Tiel (Tiel), Gelderland, Nederland
Hoogte	250 cm
Breedte	250 cm
Portaal    Kunst & Cultuur

Het Joods monument is een gedenkteken in Tiel, ontworpen door Johann Goedhart en Willem den Ouden, ter nagedachtenis van de leden van de Joodse Gemeente Tiel die slachtoffer werden van de Sjoa (Holocaust) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het bevindt zich bij de ingang van de steeg die toegang geeft tot de voormalige synagoge aan de Sint-Agnietenstraat.

Het monument bestaat uit een boog van verguld aluminium en staal en een wandplaat met daarop een Hebreeuwse tekst en druppels. De boog stelt een hemelgewelf voor; op de bovenkant zijn wolken, sterren, de maan, een komeet en planeten afgebeeld.  De Hebreeuwse tekst, afgebeeld op de voorkant van de boog, schrijft יזכור. In het Latijns alfabet staat hier “Yizkor”. Deze tekst wordt vaak pragmatisch gebruikt in de context van monumenten, en betekent “men zal zich herinneren”. In de regendruppels zijn luidsprekers geïnstalleerd, die de namen noemen van de leden van de Joodse Gemeente Tiel en enkele andere slachtoffers van de Sjoa. Het monument is 2,50 meter hoog en breed.

Op de muur onder de boog bevindt zich een wandplaat die dient als gedenksteen. Daarop staat de volgende tekst:

Vergeten in ballingschap, herinneren is verlossing (Ba’al Sjem Tov).

In de synagoge hierachter kwamen de joodse mensen uit Tiel en omgeving bij elkaar. In de Tweede Wereldoorlog zijn velen van hen weggevoerd naar vernietigingskampen. Niemand keerde terug. De joodse gemeenschap verdween uit Tiel.

Uit de luidsprekers in de muur klinkt, naast de namen van de oorlogsslachtoffers en de plaatsen waar zij werden vermoord, de volgende zin, uitgesproken door vertegenwoordigers van de diverse bevolkingsgroepen in Tiel: Ik zeg u: dit nooit weer.

Bij het maken en ontwerpen van het Joods monument hebben de Betuwse kunstenaars Den Ouden en Goedhart zich gebaseerd op het motto “vergeten is ballingschap, herinneren is verlossing” van de rabbijn Ba’al Sjem Tov. Dit motto, dat een inspiratie vormde voor de rest van het monument, is terug te lezen op de gedenksteen.

Het monument is ontworpen ter nagedachtenis van de volgende slachtoffers:
Jozef Bartels, Samuel Joseph van Buuren, diens vrouw Mietje van Buuren-Goldsmid en zijn zuster Suzanne van Buuren, David Cohen, diens vrouw Grietje Cohen-Zendijk en hun zoon Jacob Cohen, Rosina Cohen-Levie, Mozes Cohen, Izak Dasberg (op 24 december 1994 in Tiel als gijzelaar geëxecuteerd), rebbe Jacob Elburg en diens dochter Johanna Elburg, David Solomon Gersons, Esther Jeannette Antoinette ('Elly') Frank uit Lienden, Salomon David Frank, diens vrouw Maria Anna Frank-de Jong en hun dochters Betty Ida en Daatje Frank uit Ochten, David Salomon Gersons, Rika van der Horst, Izaak Kalker, zijn vrouw Maria Kalker-van Blijdenstijn en hun kinderen Antje Jeannette Kalker en Mozes Levie Kalker uit Ophemert, Amalia de Winter, haar broer Louis Salomon de Winter (1897), diens vrouw Henriette de Winter-Polak en hun zonen Robert de Winter en Louis Salomon de Winter en ten slotte het echtpaar Samuel de Winter (1878) en Roosje de Winter-Opperheimer. Tevens worden de namen genoemd van Roedolph Jacob Gersons, diens vrouw Josephine Anna Gersons-van der Hove en hun kinderen Peter Gersons en Ine Henriette Gersons, Maurits Joost de Vries, diens vrouw Elisabeth Carolina de Vries-Gersons en hun dochter Rosa Henriette de Vries.

Vanaf de 15e eeuw had Tiel Joodse inwoners. Deze gemeenschap was in 1869 uitgegroeid tot 368 personen. Vanaf het eind van 19e eeuw kromp zij tot 57 personen aan het begin van de oorlog. Tijdens de bezetting golden, net als elders, diverse anti-Joodse maatregelen waartegen enkele malen vanuit de lokale bevolking werd geprotesteerd. In Tiel vond een tweetal razzia's plaats. De eerste op 17 november 1942, toen deportatie van vrijwel alle Joodse inwoners van Tiel werd uitgesteld dankzij dapper ingrijpen van politiecommissaris J.S. de Jong. In de daarop volgende maanden konden de meeste Joodse inwoners van Tiel een onderduikadres vinden. Op 9 januari 1943 werd het echtpaar Samuel en Mietje van Buuren en Samuels zuster Suzanna opgehaald, en op 9 april 1943 de niet-onder gedoken Joden uit Ochten, Tiel en Ophemert. Zij werden overgebracht naar Kamp Vught. Via Kamp Westerbork werden allen gedeporteerd naar Sobíbor om daar te worden vermoord. Ongeveer 70% van de Tielse Joden overleefde de oorlog.

Vanaf 1943 werd de Tielse synagoge vooral als opslagruimte gebruikt en werd uiteindelijk verkocht. Sinds 1978 heeft het in 1839 als synagoge ingewijde gebouw de bestemming van moskee.

Het gedenkteken werd op 5 mei 1996 onthuld door burgemeester E.J. van Tellingen en in 2023 grondig hersteld.

• Joods monument: behalve in Tiel zijn er ook in veel andere plaatsen in Nederland Joodse monumenten.
• Lijst van Stolpersteine in Tiel

• Nationaal Comité 4 en 5 mei, Tiel, ‘Joods Monument’
• Joods Cultureel Kwartier: Tiel