Johanna Kinkel

In 1832 trouwde Johanna met Johann Paul Matthieux, een boek- en muziekhandelaar uit Keulen. Ze hoopte op deze manier meer vrijheid te verkrijgen en zich artistiek te kunnen ontplooien, maar haar echtgenoot bleek geheel andere verwachtingen te hebben: hij wilde dat ze haar muziek opgaf en zich zou neerleggen bij een conservatieve, katholieke leefstijl. Na een half jaar huwelijk keerde ze terug naar haar ouders in Bonn en begon ze een echtscheidingsprocedure. Het zou overigens nog tot 1840 duren voordat de echtscheiding juridisch rond was.

In juli 1836 reisde Johanna naar Frankfurt om te spelen voor de componist Felix Mendelssohn, een van haar grote idolen. Ze kreeg van hem complimenten over haar pianospel en hij schreef vervolgens aanbevelingsbrieven naar zijn contacten in Berlijn. In het najaar verhuisde Johanna dan ook naar Berlijn, waar ze vriendschap sloot met Mendelssohns zussen Fanny Hensel en Rebecka. Tijdens de privéconcerten die Fanny als 'Sonntagsmusik' organiseerde, kwam Johanna in aanraking met de Berlijnse elite. Dit leverde haar dermate veel pianoleerlingen op dat ze van de opbrengsten kon rondkomen. Voor Johanna was het protestantse, vrijere Berlijn een verademing na het conservatieve Bonn.

Johanna woonde enkele maanden in bij de schrijfster Bettina von Arnim. Ze hielp Bettina met haar muziekcomposities en vertalingen. Tevens gaf ze muziekles aan haar dochters. In 1837 verhuisde Johanna echter naar een rustiger woonplek om zich beter op haar muziekstudie te kunnen concentreren. Zo kreeg ze compositieles van Carl Böhmer en pianoles van Wilhelm Taubert.

Johanna publiceerde in Berlijn collectie van zeven liederen, opgedragen aan Bettina von Arnim. Ze publiceerde deze collectie overigens onder de mannelijke naam J. Mathieux, waarschijnlijk vanwege de vooroordelen die er bestonden over vrouwelijke componisten. Ze zou dit pseudoniem nog tot 1848 blijven gebruiken. De collectie liederen werd een succes en recensent Ludwig Rellstab vergeleek haar werk met dat van de componisten Louis Spohr en Carl Maria von Weber. Ook Robert Schumann toonde interesse in haar werk en wilde een compositie van haar publiceren in zijn Neue Zeitschrift für Musik. Als reactie stuurde ze hem het ruige Trinklied uit haar operette Die Landpartie, om het vooroordeel te ontkrachten dat vrouwen alleen maar lieve en delicate muziek componeerden.

Nieuwe publicaties volgden, waaronder drie liederencollecties, twee collecties voor sopraan en alt, en de Vogelkantate voor vijf stemmen en piano.

In het voorjaar van 1839 was Johanna terug in Bonn om de echtscheiding te regelen. Haar echtgenoot had namelijk gemeld in te zullen stemmen met de scheiding. Het was dan ook Johanna's bedoeling om slechts tijdelijk in Bonn te verblijven, maar de voortgang rondom de echtscheiding verliep minder voorspoedig dan gehoopt. Ze werd daarom maar actief in het lokale muziekleven en gaf ook weer muzieklessen. Tevens blies ze de kwakkelende Gesangverein nieuw leven in en voerde ze met dit koor opera's, operettes en oratoria uit. Het koor groeide uit tot 140 leden en gaf concerten in steeds grotere zalen. De laatste openbare uitvoeringen vonden plaats in 1847.

Op 22 mei 1840 was eindelijk Johanna's scheiding afgerond. Toen Gottfried in 1841 ook nog zijn verloving met Sophie Boegehold verbrak, stond de weg open voor de ontluikende liefdesrelatie tussen Johanna en Gottfried. Overigens had de verbroken verloving wel consequenties: Gottfried raakte onder andere zijn docentschap kwijt.

In 1842 bekeerde Johanna zich tot het protestantse geloof, wat haar aanzette tot het componeren van haar enige religieuze werk: Hymnus in Coena Domini. Haar bekering maakte het tevens mogelijk om op 22 mei 1843 in het huwelijk te treden met Gottfried.

Het stel kreeg vier kinderen: Gottfried jr (1844–1891), Johanna (1845–1863), Adelheid (1846–1927) en Hermann (1848–1898). Ze gaf hen piano-, zang- en compositieles.

In 1847 veranderde het leven van Johanna drastisch. Haar grote voorbeelden Fanny Hensel en Felix Mendelssohn kwamen in dat jaar te overlijden, terwijl er steeds meer politieke onrust merkbaar was in de maatschappij. Dit had zijn weerslag op de Gesangverein en de Maikäferbund, die nu beide werden ontbonden.

Gottfried stichtte in 1848 de Demokratische Verein en werd een van de leidende figuren in de democratische beweging. Johanna maakte gebruik van haar muziek om haar democratische idealen te verspreiden: zo publiceerde ze eind 1848 het Demokratenlied, dat populair werd binnen de beweging. Intussen was Gottfried de eindredacteur van de Bonner Zeitung geworden en hij werd begin 1849 lid van het nieuwe parlement in Berlijn. Johanna nam zijn functie bij de Bonner Zeitung waar. In mei werd het parlement echter ontbonden en Gottfried nam nu de wapens op. Hij werd gearresteerd na een gevecht bij Küppenheim.

Op 6 november 1850 wist Gottfried te ontsnappen uit de Spandaugevangenis. Hij vluchtte naar Londen en op 23 januari 1851 voegden Johanna en de kinderen zich bij hem.

In Londen begon Johanna met het geven van pianolessen. Tevens gaf ze zanglessen aan kinderen, waarbij ze gebruik maakte van het lesboek Songs for Little Children: English Words Adapted to Madam Kinkel’s German ‘Kindergesangschule (1852).

Ondanks dat ze nu in Londen woonde, bleef Johanna publiceren in Duitsland, zoals Acht Briefe an eine Freundin über Clavier-Unterricht (Cotta, 1852) en Musikalische Zustände und deutsche Musiker in London in de Augsburger Allgemeine Zeitung.

Gottfried was op 2 september 1851 vertrokken naar de Verenigde Staten om fondsen te werven voor zijn democratische idealen. Johanna stond er voorlopig dus alleen voor en moest geld verdienen, kinderen opvoeden en helpen bij diverse politieke activiteiten. Ze had nauwelijks tijd om haar eigen creatieve ideeën uit te werken. Na Gottfrieds thuiskomst in maart 1852 ging het iets beter: hij ging lesgeven aan zijn kinderen en werd in april 1853 aangesteld bij de universiteit. Dat laatste verlichtte ook meteen de financiële moeilijkheden van het gezin.

Depressies

Toch was Gottfried vaak langdurig op reis naar Edinburgh en Manchester om lezingen te geven en hij bleek haar ook nog eens ontrouw te zijn. Verder bleef hun Londense woonhuis een drukke verzamelplaats voor politiek gelijkgestemden en dat kostte Johanna veel tijd en energie. Ondanks alle problemen deed ze haar best om naar buitenstaanders toe de indruk te geven dat haar huwelijk nog steeds gelukkig was. Ze werd door alle problemen echter depressief en haar gezondheid ging achteruit. Ze vond wel enige afleiding in de British Museum Library. Ook schreef ze muzikale verhandelingen en gaf ze lezingen over componisten als Chopin, Mozart, Mendelssohn en Beethoven.

Op 15 november 1858 overleed Johanna na een val uit het raam van haar woning. De geruchten dat ze een eind aan haar leven had gemaakt, werden zo veel mogelijk tegengesproken. De autopsie stelde officieel vast dat het om een ongeval ging. Johanna werd begraven in Woking.

In 1860 verscheen in Stuttgart Johanna's semi-autobiografische roman Hans Ibeles in London. Ze had de roman kort voor haar overlijden afgerond.