Actief intellect

De intellectus agens of het actief intellect is een metafysisch concept dat Aristoteles introduceerde in zijn werk Over de Ziel (Oudgrieks Περὶ Ψυχῆς (Perì Psūchês), Latijn De Anima), Boek III, hoofdstuk 4 en 5.

Dit werkend of actief intellect wordt onderscheiden van de intellectus possibilis (mogelijk intellect) en de intellectus passivus (passief intellect, Gr.: "nous dynamei" of "nous pathetikos"), en is een vermogen in de ziel waardoor de waarnemingen en de individuele begrippen ontdaan worden van hun stoffelijkheid en omgezet worden in universele begrippen; hetgeen men abstractie noemt. We zouden het intellectus agens kunnen opvatten als een soort licht van de rede dat het anders onkenbare 'Ding an sich' (Kant) kenbaar maakt. Nog anders geformuleerd: het waarneembare wordt door het activerende deel van het intellect, de intellectus agens, geschouwd.

In zijn beschrijving van de ziel voegde Aristoteles het begrip in, om zo de werking ervan zo volledig mogelijk te verklaren. 'Intellectus agens' was voor hem het 'goddelijke gedeelte' van de ziel, dat "...van buitenuit als het ware door de deur in de foetus en in de ziel binnengebracht is..." (De Anima, Boek III-5).

In de middeleeuwen ontwikkelde het idee dat er een goddelijk actief intellect is, dat kennis over vormen aan ons kon overleveren. Bij Avicenna is er een hiërarchie van actieve intellecten die begint met God en eindigt bij de maan, ons menselijk intellect kan met goede voorbereiding de vormen uit het puur actieve intellect ontvangen. Averroes breidde dit uit door te zeggen dat er maar één actief intellect is, waar individuele mensen aan deelnemen als ze kennis verwerven. De intellectus agens is de oorzaak van de ideeën (vormen) in de menselijke geest, en deze werd ook door sommige scholastieke filosofen geïdentificeerd met God. Maar Thomas van Aquino als scholastische filosoof was het alleen niet eens met dit idee van één intellect, hij vergeleek het met dat alle mensen één oog zouden hebben om te kunnen zien.