Haven- en industriegebied Moerdijk

Het haven- en industriegebied Moerdijk is een gebied met een drietal grote havens met een aanliggend industrieterrein, in de Nederlandse gemeente Moerdijk. Het ligt aan het Hollandsch Diep ten westen van de Moerdijkbrug. De zeehaven is de verst in het land gelegen zeehaven in Nederland, het industrieterrein beslaat ruim 2500 hectare.

De haven en het omliggende industrieterrein zijn speciaal ontworpen om bedrijven in de chemische en zware industrie aan te trekken. Het belangrijkste bedrijf dat er zich vestigde is Shell Chemie.

De gebiedsontwikkeling is geleidelijk gegaan en gevormd door een combinatie van factoren. In 1949 was reeds sprake van de vestiging van industrie bij de kern Roodevaart. Belangrijkste overwegingen: behoud van de regionale werkgelegenheid en welvaart en tegengaan van de overloop naar het Rotterdamse havengebied binnen de ZeKluZa-gemeenten (het gebied van de gemeenten Klundert, Zevenbergen en Hooge en Lage Zwaluwe). In 1958 was er sprake van een industrieterrein van 250 ha. In juli 1961 begonnen de gemeenten Hooge en Lage Zwaluwe, Klundert en Zeven­bergen gezamen­lijk met een structuurplan voor een gemeenschappelijk groot indus­trie- en havenschap. De respectievelijke gemeenteraden stelden in 1964 het ZeKluZa structuurplan vast.

In de jaren zestig ontwikkelde de gemeente Rotterdam plannen om de Hoeksche Waard om te vormen tot havengebied van Rotterdam. De nieuw te graven havens zouden dan via het Hollandsch Diep toegang krijgen voor veel binnenscheepvaart. Tegen die plannen bestond weerstand en ze liepen daardoor vertraging op. De grote vervuiling van de Rijn door lozingen van zout door de kalimijnen in Frankrijk zorgde voor onvoldoende betrouwbaar koelwater voor de petrochemische industrie. De bevolking van Rotterdam trok in een droge periode zelfs massaal naar omliggende gemeenten om drinkwater te halen. Om aan voldoende bruikbaar water te voorzien volgde de aanleg van spaarbekkens in de Brabantse Biesbosch. Het hier gewonnen water ging met leidingen naar de industrie in de Botlek, met een aftakking voor de Rotterdamse drinkwaterleiding. Bij de aanleg van de spaarbekkens kwam heel veel zand vrij dat een goedkope, dichtbijgelegen bestemming kreeg bij de creatie van een nieuw haven- en industriegebied tussen Moerdijk en Klundert, in het verlengde van het nieuwe havengebied in de Hoeksche Waard. Daarmee kon de nieuwe fabriek van Shell Nederland Chemie B.V. voor Nederland behouden blijven, Shell wilde die in Antwerpen bouwen. De gemeente Rotterdam was verder betrokken via de dienst Gemeentewerken die als adviesinstantie diende en in 1968 de nota Ontwikkelingen industrieterrein Moerdijk uitbracht. Op basis daarvan kwam een bestemmingsplan tot stand dat na goedkeuring door de betreffende gemeenteraden en Gedeputeerde Staten in september 1971 door de Raad van State werd goedgekeurd.

Op 26 januari 1968 werd de Gemeenschappelijke regeling 'Buitengaats Industrieter­rein Moerdijk' door de drie samenwerkende gemeenten, met de gemeente Breda en de provincie Noord-Brabant vastge­steld. Op 18 juni 1968 werd de Gemeen­schappe­lijke regeling in de Staats­cou­rant gepu­bli­ceerd. Het Industrie en Havenschap Moerdijk (IHM) was geboren.^[1] Het Havenschap Moerdijk is een gemeenschappelijke regeling van de gemeente Moerdijk en de provincie Noord-Brabant (houders van de aandelen A en B) met als 100% deelneming het Havenbedrijf Moerdijk N.V.

Vanwege de delicate besluitvorming was het overleg tot die tijd zo veel mogelijk buiten de publiciteit gehouden. De gemeente Dordrecht wist van niets en kwam er pas in een te laat stadium achter om nog invloed te kunnen uitoefenen. Pas na de ondertekening van het betreffende convenant kwam de gang van zaken onder de aandacht van de landelijke politiek. Het Kamerlid E. Nypels van D'66 interpelleerde in 1968 de ministers Schut, Bakker en De Block en staatssecretaris Kruisinga over mogelijke vestiging van Shell in het Moerdijkgebied. Uit de antwoorden bleek dat de centrale overheid geen geschikt instrument had om planologische beslissingen van lokale overheden bij te sturen, als deze beslissingen ingrijpende gevolgen hadden. In de periode daarna werd de planologische kernbeslissing ontwikkeld. Op pagina twee van het eerste informatieblad over de PKB prijkt een foto van Shell Nederland Chemie B.V. vestiging Moerdijk. Dat Shell een groot aandeel in de besluitvorming had is pas later gebleken. Om het mogelijk te maken dat grote chemicaliëntankers het gebied konden bereiken werd de Kiltunnel onder de Dordtse Kil ruim een meter dieper aangelegd dan waarvoor deze tunnel in eerste instantie was ontworpen. De meerkosten werden afgewenteld op de provincie Zuid-Holland. Als gevolg hiervan betalen de gebruikers van de tunnel een halve eeuw na de opening nog steeds tolgeld.^[2] Voor de aanleg van het bedrijventerrein zijn 40 boerderijen gesloopt. Ter compensatie is een groengebied van 258 ha aangelegd.

De haven van Moerdijk is bereikbaar voor zeeschepen met een diepgang tot 9 meter in ongeveer 3,5 uur varen vanaf de Noordzee. Vanaf de Noordzee varen de schepen over de Nieuwe Waterweg, de Oude Maas en de Dordtsche Kil naar het Hollandsch Diep. De vaarweg vanaf de haven van Rotterdam is vrij van sluizen. Schepen met een maximale hoogte tot 45 meter vanaf de waterspiegel kunnen deze vaarroute gebruiken. De maximale afmetingen van de schepen die in de haven zijn toegestaan zijn 201 meter lang en 32 meter breed. Schepen langer dan 175 meter dienen wel vooraf toestemming te vragen. Er komen goederen vanuit de gehele wereld aan en deze worden van hieruit ook weer naar vele bestemmingen in de wereld gebracht.

De haven van Moerdijk telt 5 havenbekkens: de haven Hollandsch Diep, Insteekhaven Roode vaart, Oostelijke Insteekhaven, Centrale Insteekhaven en Westelijke Insteekhaven. In 2011 was Moerdijk de vierde zeehaven van Nederland.

In de onderstaande figuur enkele gegevens over het aantal schepen en lading die de haven verwerkte sinds 2007.^[3]

Op het ongeveer 2345 hectare grote industrieterrein zijn circa 400 bedrijven gevestigd. Het terrein is verdeeld over vijf deelgebieden:

• Industrial Park: dit ligt in het meest westelijke deel van het industrieterrein. Hier zijn chemische en industriële bedrijven in de zwaarste milieucategorieën gevestigd. Hier worden op grote schaal grond- en reststoffen verwerkt. Bedrijven kunnen ook gebruikmaken van de buisleidingenstraat voor het ondergronds transporteren van stoffen zoals zuurstof, ethyleen, aardgas en industriewater. De buisleidingenstraat verbindt de havens van Rotterdam, Moerdijk, Antwerpen en Zeeland.
• Ecopark: centraal gelegen op het haven- en industrieterrein aan de Westelijke Insteekhaven. Er zijn vooral energiegerelateerde bedrijven actief of bedrijven die recyclen.
• Seaport: ten oosten van het Ecopark ligt Seaport Moerdijk. Hier zijn voornamelijk bedrijven gevestigd met watergebonden activiteiten waaronder op- en overslag van stukgoed, bulk en containers. Via moderne centrale overslagterminals worden deze goederen naar achterliggende bedrijven vervoerd. Hier zijn ook servicebedrijven gevestigd voor de scheepvaart zoals een scheepswerf.
• Distriboulevard & Tradepark: ten zuiden van de spoorlijn zijn vooral logistieke bedrijven gevestigd.
• Servicepoint: een verzameling van bedrijven en organisaties die diensten verlenen aan het totale haven- en industrieterrein zoals de douane, de Koninklijke Marechaussee en het Havenschap Moerdijk.

Er werken ongeveer 10.000 mensen op het terrein.

De belangrijkste gevestigde bedrijven zijn:

• Procesindustrie, in de eerste plaats de petrochemische industrie van Shell Moerdijk, die vanaf 1970 fabrieken bouwde. Daarna lag een groot deel van het terrein jarenlang braak, waarna zich nieuwe bedrijven vestigden, waaronder:
• Een afvalverbrandingsinstallatie, welke in 1997 in gebruik werd genomen en 600 kton afval per jaar kan verwerken en jaarlijks 150 kton vast residu produceert, inclusief metalen
• Een elektriciteitscentrale, die gebruikmaakt van de restwarmte van de afvalverbrandingsinstallatie
• Labee Groep Moerdijk startte in 1997 en produceert biobrandstofkorrels uit houtvezels, met een capaciteit van 200 kton/jaar
• Richie Brothers, een zeer groot veilinghuis voor landbouw-, wegenbouw- en grondverzetmachines, startte in 1998
• Europe Container Terminals opende in 1999 een containerterminal
• Slibverwerking Noord-Brabant startte in 1994 en verwerkt 400 kton zuiveringsslibkoek per jaar. Het is de grootste slibverwerker van Europa
• Een mestverbrandingsinstallatie startte in 2002. Deze verwerkt jaarlijks 300 kton pluimveemest en gebruikt de vrijgekomen warmte om elektriciteit op te wekken. Het vermogen bedraagt 26 MW
• Een haventerrein voor de overslag van containers, stukgoed en dergelijke
• Een helihaven voor traumahelicopters, sinds 2001
• Base Logistics, een logistiek dienstverlener

Naast deze bedrijven zijn er andere dienstverleners zoals transport-, op- en overslagbedrijven en dergelijke.

Het industrieterrein Moerdijk is per auto te bereiken via de A16 en de A17, terwijl het een spooraansluiting voor goederenvervoer heeft.

Zie NLM Cityhopper-vlucht 431 voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 6 oktober 1981 ontsnapte het gebied aan een ramp. NLM Cityhopper Fokker F-28 PH-CHI Eindhoven kwam boven het Hollandsch Diep in een windhoos terecht, waarbij de rechtervleugel afbrak. Het toestel stortte neer op de rondweg rond het terrein, vlak naast de Roode Vaart en niet ver van Shell Nederland Chemie. Niemand van de 17 inzittenden overleefde de ramp. Een brandweerman, die toevallig ooggetuige was, overleed aan een hartaanval.

Zie Brand Moerdijk 5 januari 2011 voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 5 januari 2011 woedde een grote brand bij het bedrijf Chemie-Pack in het havengebied. Hierbij waren grote hoeveelheden chemische stoffen betrokken en er ontstond een zeer grote rookwolk. Met het bluswater kwamen veel chemicaliën in (afgedamde) oppervlaktewateren en de bodem terecht, wat een miljoenen kostende schoonmaakoperatie noodzakelijk maakte.

• ACJ van Aalst en AJM van der Ven, Industrieterrein Moerdijk geeft ontwikkelingen de ruimte, Noord-Brabant 1989, 6, 273-279
• portofmoerdijk.nl
• Gemeente Moerdijk