Hongaarse naamvallen en uitgangen

De uitgangen^[2] worden gebruikt in het geval van

1. syntactische naamvallen (nominatief, datief en accusatief)
2. lokaalsuffixen: uitgangen voor plaats en richting (ablatief, adessief, allatief, delatief, elatief, illatief, inessief, sublatief en superessief)
3. uitgangen voor modaliteit, weer onderverdeeld in twee subgroepen en een restgroep:
   • instrument, doel en resultaat (associatief, causalis-finalis en instrumentalis)
   • tijdssuffix (temporalis, terminatief en distributief-temporalis)
   • restgroep

Naamvalsuitgangen worden onder andere toegepast bij:

1. zelfstandige naamwoorden
2. zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naamwoorden

   Voorbeeld: a piros = de rode, a pirosban = in de rode, A pirosat kérem = ik wil de rode

3. zelfstandig gebruikte telwoorden

   Voorbeeld: hármas = nummer drie, A hármast kérem = ik wil de nummer drie;

   Voorbeeld: sok = veel - több = meer, Sokat hallottam, többet láttam = veel hoorde ik, meer zag ik

4. voornaamwoorden, als:
   • sommige persoonlijke voornaamwoorden

     Voorbeeld: Ön = U, Önnek = aan/voor U; Maga = U, Magával = met U

     Afwijkingen bij zelfstandig gebruik van de uitgang met een persoonsuitgang: én = ik, nekem = aan/voor mij; veled = met jou

   • vraagwoorden

     Voorbeelden: mi = wat, miben = waarin; ki = wie, kivel = met wie; melyik = welke, melyiket = welke ^accusatief

   • betrekkelijk voornaamwoorden^[3]

     Voorbeelden: ami = wat, amiben = waarin; aki = wie, akivel = met wie; amelyik = welke, amelyiket = welke ^accusatief

   • aanwijzend voornaamwoorden

     Voorbeelden: ez = dit/deze, az = dat/die, ezek = deze (meervoudsuitgang), ezzel = met deze ^(enkelvoud), ezekkel = met deze ^(meervoud)

De te kiezen juiste vorm van de uitgang hangt af van de stam, de uitgang en de klinkers (in verband met de klinkerharmie).

• Stam: het type van de stam, waarachter de uitgang wordt geplaatst
  • standaard (eindigend op een medeklinker, niet verlagend), of
  • eindigend op een klinker, of
  • verlagend
• Uitgang: het type uitgang
  • aantal mogelijke vormen (1-harmonisch, 2-harmonisch, 3-harmonisch)
  • veranderlijkheid
  • beginnend met een instabiele klinker, of
  • beginnend met een assimilerende v-,
• Klinkerharmonie: de regels van de klinkerharmonie.

Op grond van het gedrag bij klinkerharmonie zijn er zijn drie typen uitgangen te onderscheiden.

De syntactische naamvallen, de 1^ste naamval (nominatief), de 3^de naamval (datief) en de 4^de naamval (accusatief) worden veelal toegepast bij naamwoorden, zoals bij zelfstandige en bijvoegelijke naamwoorden, aanwijzende en vragende voornaamwoorden en bij telwoorden.

De 3^de naamval wordt aangegeven door de uitgang -nak/-nek achter de stam te zetten; er zijn twee stabiele harmonische vormen (waarvan de keuze wordt bepaald door de klinkerharmonie).

De 4^de naamval wordt aangegeven door de uitgang -ot/-et/-öt, -at/-et, -t achter de stam te zetten.

De vorm van de uitgangen voor het lijdend voorwerp zijn afhankelijk van de stam, waarachter ze geplaatst worden. Bij verlagende stammen zijn er slechts 2 vormen om uit te kiezen, en achter een klinker en achter bepaalde medeklinkers (van niet verlagende stammen) vervalt de beginklinker van de uitgang.

Uitgangen van plaats en richting (lokaalsuffixen) worden gebruikt in de plaats waar in het Nederlands bepaalde voorzetsels (in, op, bij, ...) staan. Ze kunnen systematisch worden ingedeeld in groepjes van drie, waarbij onderscheid is tussen:

• de richting ernaartoe (antwoord op de vraag: hová? = waarheen?),
• de aanduiding van plaats (antwoord op de vraag: hol? = waar?), en
• de richting ervandaan (antwoord op de vraag: honnan? = waarvandaan?).

Plaats en richting-bepalende uitgangen komen voor een groot deel in hun betekenis overeen met de voorzetsels in het Nederlands. Ze komen voor in twee of drie harmonische vormen. Veelal geven deze uitgangen plaats of richting aan, maar in enkele gevallen gaan ze samen met bepaalde werkwoorden. De uitgangen worden geplaatst achter een eventuele bezitsuitgang of meervoudsuitgang

Voorbeeld: a házban in het huis; házamban in mijn huis; a házakból de huizen uit.

Een vollediger overzicht geeft onderstaande tabel, waarin met de antwoorden op de vragen hova? = waarheen?, hol? = waar? en honnan? = waarvandaan? de verschillende naamvallen zijn gegroepeerd:

Voor het aangeven van plaats of richting zijn er ook postposities of achterzetsels. Deze worden los achter het bijbehorende woord geplaatst en vertonen geen klinkerharmonie.

Voorbeelden: a ház mögött achter het huis, a kert előtt voor het tuin

De uitgangen, achtervoegsels en de achterzetsels kunnen onderling vaak gecombineerd worden tot zelfstandige eenheden.

Voorbeelden: benne in hem/er in, mögöttem achter mij, velünk = met ons.

Er zijn twee naamvallen die verband houden met de tijd:

• De terminatief met de vorm -ig is niet-harmonisch. . Tot / tot aan (voor tijdstip of voor plaats) wordt aangegeven door -ig ^{(terminatief)} achter de stam te zetten. Deze uitgang is stabiel en er is dus geen klinkerharmonie.

  Voorbeelden: Meddig? = Tot wanneer? / Tot hoever?; Mettől meddig? = Van wanneer tot wanneer?; Négyig = Tot vier (uur); Budapestig = tot Boedapest

• De temporalis met de vorm -kor is niet-harmonisch. Om (tijdstip) wordt aangegeven door -kor ^(temporalis) achter de stam te zetten. Deze uitgang is stabiel (er is geen klinkerharmonie).

  Voorbeelden: Mikor? = Wanneer?; Hány órakor? = Hoe laat?; Ötkor / Öt órakor = Om vijf / Om vijf uur; Gyermekkor = ten tijde van de kinderleeftijd.

• De distributief-temporalis met de vormen -onta/-ente/-önte en na een klinker -nta/-nte heeft drie of twee harmonische vormen. Deze is vergelijkbaar met de distributief, maar heeft alleen betrekking op de tijd.

  Voorbeeld: naponta = dagelijks, évente = jaarlijks, csütörtökente = donderdags, elke donderdag.

Er zijn drie naamvallen die verband houden met instrument, doel en resultaat: de causalis-finalis, de instrumentalis en de translatief.

• De causalis-finalis voor wegens, om met de uitgang -ért is niet-harmonisch, en veroorzaakt ook geen wijzigingen in de stam, waarachter deze wordt geplaatst.
• De instrumentalis voor met, samen met wordt aangegeven door -val/-vel achter de stam te zetten, waarbij de -v wordt aangepast aan de eind-medeklinker (twee harmonische vormen).

  Voorbeelden: a macskával met de kat, az ablakkal met het raam.

• De translatief met de betekenis (veranderend) in/tot heeft de vormen -vá/-vé. De begin-v van de uitgang assimileert met de eindklinker van het woord waaraan de uitgang wordt toegevoegd, vergelijkbaar met -val/-vel.

De distributief -onként/-enként/-önként is vergelijkbaar met de distributief-temporalis, maar kan ook worden toegepast als het niet om de factor tijd gaat. De beginklinker vervalt als de stam eindigt op een klinker.

Voorbeeld: Darabonként adják el = Ze verkopen het per stuk.

De associatief -ostul/-estül/-östül heeft een instabiele beginklinker, die vervalt als de stam eindigt op een klinker. De betekenis is ongeveer: samen met (zijn eigen).

Voorbeeld: Kutyástul ment sétalni = Zij ging wandelen samen met haar (eigen) hond. Soms wordt de uitgang -val/-vel ook als "associatief" beschouwd.

De formalis en de essief hebben de betekenis "als", "in de hoedanigheid van".