Het einde van de hel

Het einde van de hel is een boek uit 2025 van schrijver Reinier Sonneveld, waarin hij scherpe kritiek uit op de leer van de eeuwige hel (infernalisme) en het universalisme verdedigt. De belangrijkste stelling is dat alle mensen waarschijnlijk na hun dood naar hetzelfde hiernamaals gaan en daders en slachtoffers daar de kans krijgen zich met elkaar te verzoenen en hun levens te herstellen. Er is dan dus wel een vorm van oordeel voor misdadigers, ook na hun dood, maar deze is tijdelijk en gericht op verzoening en herstel.

Het einde van de hel (ondertitel Waarom niemand wordt afgeschreven) werd veelvuldig besproken, leidde tot hevige kritiek en bijval, en won in 2025 de titel Beste Theologische Boek.

Het einde van de hel bevat tien hoofdstukken die in twee delen zijn onderverdeeld: het eerste, neutralere deel bespreekt de belangrijkste argumenten voor een hiernamaals, met daarin m.n. aandacht voor bijna-doodervaringen; en het tweede, religieuzere deel behandelt de argumenten dat de mensheid na hun dood niet wordt opgesplitst in een hemel en een hel.

De auteur werkt in dit tweede deel 23 argumenten uit voor zijn belangrijkste stelling, waaronder:

• Mensen van alle mogelijke religies en levensstijlen kennen zonder onderscheid vergelijkbare bijna-doodervaringen, vaak de hemelse en soms ook de helse, regelmatig bovendien na elkaar.
• Als God almachtig en werkelijk goed is, zal hij uiteindelijk al het kwaad overwinnen en dat niet tot in eeuwigheid in een hel laten voortbestaan.
• Omdat het kwade afhankelijk is van het goede, kan het niet zelfstandig bestaan en niet blijvend God 'buiten de deur' houden, maar zal het uiteindelijk 'verdampen'.
• Mensen eeuwig veroordelen voor beperkte misdaden, bovendien gepleegd in een gebroken leven vol misverstanden, is volstrekt onrechtvaardig.
• De menselijke vrijheid is wel in staat tijdelijk God te weerstaan, maar niet voor eeuwig; daar is een werkelijke God te aanlokkelijk, gastvrij, overtuigend en sterk voor.
• Er zijn 21 bijbelteksten waarin o.a. expliciet staat dat "alle mensen" worden gered (o.a. Johannes 4:42; 12:31; Romeinen 5:18; 1 Korintiërs 15:28; Efeziërs 1:10; 1 Timoteüs 4:10; 1 Johannes 4:14; Openbaring 5:13).
• De 3 bijbelteksten waarin bijbelvertalingen spreken van een "eeuwig" oordeel, zijn onjuist vertaald: het betreffende Griekse woord aionios slaat op een tijdperk of wereld, zonder een uitspraak te doen over de eeuwigheid daarvan.
• Jezus is volgens het christendom de ultieme belichaming van God en sluit nooit mensen op, maar bevrijdt en herstelt.

Het einde van de hel werd veelvuldig besproken, van uiterst negatief tot zeer positief.^[1][2][3] Een terugkerend begrip in de kritiek was dat alverzoening een moderne "dwaalleer" zou zijn die afstand neemt van de klassieke gereformeerde leer.^[4] Ook werd veelvuldig genoemd, zoals door het Reformatorisch Dagblad, dat het boek "de ernst van de zonde onderschat".^[5]

Volgens de jury (van academisch theologen) van het Beste Theologische Boek werd het boek ‘op tal van kerkelijke leeskringen gelezen, hij werd geïnterviewd, gerecenseerd en zat bij podcasts. Of de hel ten einde is of niet, ze leeft in elk geval wel.’^[6] Over het boek oordeelde de jury: ‘Een krachtig, helder en bevrijdend werk, dat elk argument voor de hel tot gesputter degradeert. Reinier Sonneveld durft het aan om een gewaagd thema aan te pakken. Je kunt het theologisch met hem eens zijn of niet, met zijn boek heeft hij een sluimerende theologische discussie weer helemaal op de kaart gezet.’ Dominees en priesters hebben het nauwelijks over de hel, maar die leeft wel in de hoofden van gelovigen, volgens de jury.