Het Dijkhuis bij Veere

Zoals de geschiedenis laat zien lag deze nol op een strategisch belangrijk punt: de vaargeul, waarlangs zeeschepen de Veerse haven konden bereiken, liep er vlak langs. Al in de Middeleeuwen werd de nol gebruikt als galgenveld van het stadje, compleet met galg en rad. Zo werden de scheepsbemanningen al vast gewaarschuwd het in Veere niet al te bont te maken. Galg en rad staan duidelijk ingetekend op de oudst bekende kaart van Veere uit circa 1550 van Jacob van Deventer. Eeuwenlang heeft de nol als zodanig dienst gedaan; nog in de 19e eeuw werd hij ook wel galghenolle genoemd.

De polder, die door de Polredijk aan de noordzijde werd afgesloten heette de Oostwatering. Walcheren kende vier van deze 'wateringen', die in de Middeleeuwen ieder hun eigen dijkgraaf hadden. Later werden ze bestuurlijk samengevoegd tot wat bekend zou worden onder de naam Polder Walcheren. Deze was voortaan verantwoordelijk voor het onderhoud en de veiligheid van de dijken.

Ook de beveiliging tegen buitenstaanders was van belang; op de dijken werd wacht gehouden zodat indringers niet ongezien aan land konden komen. Al in 1540 richtte de watering een landwacht op,^[3] een eigen bewakingsdienst die vooral in de Tachtigjarige Oorlog een belangrijke rol speelde. Bij de Galghenolle werd een veldschans (redoute) aangelegd. Op de kaart uit 1659 wordt die aangegeven met Batery en Redout aen 't Leverhuys. Met andere woorden: bij het Leverhuys. Elders wordt de plek aangeduid met Smerenburg; wellicht werd daar levertraan gemaakt, vergelijk de naam Smeerenburg op Spitsbergen.

Een eeuw later, in 1753, is in de naamgeving het woord 'aen' verdwenen. De tekst is ook anders: in plaats van batery en redout staat er nu battery en wagthuis. Kennelijk was het fortje inmiddels niet meer nodig en stond er een wachthuis voor de manschappen dat Leverhuys genoemd werd. Dit was een lang, smal huis, qua vorm en locatie hetzelfde huis als het Dijkhuis van latere generaties.

De rol van de landwacht raakte langzaam uitgespeeld en in 1796 werd zij opgeheven.^[4] Al in de loop van die 18e eeuw verschijnt er op landkaarten een nieuwe naam voor het huis: commisenhuis. Commies was een ambtelijke rang en in dit geval werden er de dijkopzichters mee bedoeld die de arbeiders aanstuurden bij het onderhoud. Het Dijkhuis was al van de Polder Walcheren en kon na het opheffen van de Landwacht direct gebruikt worden voor de huisvesting van de dijkopzichters. De naam Landschuurweg voor de afslag van de Polredijk naar de Bosweg iets verderop, herinnert aan de Landschuur met de materialen voor het dijkonderhoud.

Vanaf 1812 zijn de namen van de dijkopzichters bekend.^[5] Het waren achtenswaardige ambtenaren tussen het polderbestuur van hoge heren en de arbeiders in. Ook maatschappelijk speelden ze vaak een belangrijke rol, zoals in besturen en de kerk.

In 1912 besloot het polderbestuur het huis te verkopen: “De voorzitter deelt mede het voornemen van het dagelijks bestuur om voortaan den opzichter der Oostwatering Veere als woonplaats aan te wijzen wat beter is in het belang van den dienst. Het tegenwoordige polderhuis heeft daardoor zijne bestemming verloren en is bovendien bouwvallig, waarom het dagelijksch bestuur machtiging verzoekt, dit polderhuis publiek of onderhandsch te verkoopen.”.^[6] Voor de toenmalige dijkopzichter vonden ze een onderkomen aan de Kaai in Veere.

Het huis werd op 13 juni 1912 tijdens een openbare veiling verkocht aan Willem van Eenennaam,^[7] commissionair te Middelburg. Hij betaalde er 460 gulden voor.^[8] Voor 112, 50 gulden kocht hij er in 1917 nog 10 are (1000 m²) dijk, landtong en bosch bij van een landbouwer in ruste. Daarbij ging het dus om de nol en het strandje met aangrenzend bosje.^[9]

Een jaar later wist Van Eenennaam het geheel met een prettige winst te verkopen aan een Amsterdams kunstenaarsechtpaar: ze betaalden er op 25 maart 1918 drieduizend gulden voor.^[10]

Frits Lensvelt en Nell Bronger, het Amsterdamse echtpaar, zouden de laatste bewoners van het huis blijken te zijn. Vooral hij was op slag verliefd op het huis en de natuur eromheen en wilde eigenlijk niet meer weg. Het duurde een paar jaar, maar vanaf 1921 woonde het echtpaar er definitief met hun twee kinderen. Ze maakten al gauw vrienden onder de boeren in de omgeving en in Veere, Middelburg en Vlissingen. 's Zomers ontvingen ze veel gasten uit Holland. Lensvelt bouwde in de tuin een ruim atelier en bij opkomend water werd er gezwommen bij het strandje. Zoon Frits junior hield er een levenslange liefde voor zee, havens en natuur aa over.

Lensvelt was onder andere grafisch kunstenaar en legde het huis en het uitzicht meerdere malen vast, net als ettelijke van zijn kunstenaarsvrienden.

In 1933 had Nell Bronger genoeg van de eenzaamheid en het gebrek aan comfort (geen gas, geen elektra, water uit de put in dat tochtige oude huis bovenop een zeedijk) en het gezin verhuisde terug naar Amsterdam. Het huis werd vanaf dat moment gebruikt als vakantiehuis en als zodanig ook wel verhuurd.

In 1939 was de huurder een schilderes, Claire Bonebakker, die er verrukt van was. Met Frits Lensvelt in Amsterdam (Nell Bronger was al in 1935 overleden) voerde ze een drukke correspondentie^[11] over kunst, de drukkende omstandigheden vlak voor en in het begin van de Tweede Wereldoorlog en vooral ook over het huis zelf.

In 1941 verhuisde Lensvelt terug naar de Polredijk en deelde het Dijkhuis een half jaar met Bonebakker. In 1942 maakten de Duitsers ernst met de aanleg van de Atlantik Wall en confisqueerden daarvoor ook het Dijkhuis; de nol werd onder de naam Stützpunkt Fischhausen weer een militaire stelling en het huis diende als onderkomen voor de manschappen.

In 1944 werd Lensvelt, die in Veere zelf was gaan wonen, de provincie uitgezet. Toen hij kort na de bevrijding (op 10 juni^[12]) terugkeerde stond Walcheren grotendeels onder water en zag hij dat de Polredijk eind 1944 precies op de plek waar het Dijkhuis had gestaan weggebombardeerd was. Alleen de nol stak nog boven het water uit. Met een vrijgeleide van de Dienst Droogmaking Walcheren zwierf hij een aantal weken over het eiland om de ravage in tekeningen vast te leggen, waarbij hij ook de restanten van zijn eigen plekje niet oversloeg. Hij zorgde niet goed voor zichzelf en stierf op 23 juli in het ziekenhuis van Middelburg aan een longontsteking.

Na de droogmaking werd de nol een klein eilandje, want de nieuwe dijk werd verder landinwaarts aangelegd (zie het kaartje van de huidige situatie). Toen er na de Watersnoodramp van 1953 serieus werk gemaakt werd van de Deltawerken, bleek de plek heel geschikt voor een werkhaven voor de bouw van de Veerse Gatdam.

Er werd een strekdammetje aangelegd van de dijk naar de nol, waarbij in de luwte een haventje ontstond. In een poldertje ernaast werden de caissons gebouwd die het Veerse Gat in 1961 zouden afsluiten en daarmee het Veerse Meer creëerden.

Na het vertrek van de dijkbouwers bleef het even stil rond de werkhaven tot die een nieuwe bestemming kreeg als de jachthaven Oostwatering; deze wordt in 1968 in een krant genoemd.^[13] Aan het eind van de strekdam ligt daar de galghenolle nog.