Hertecant-klok
| Hertecant-klok | ||||
|---|---|---|---|---|
.jpg) | ||||
De Hertecant-klok aan de gevel van het Zeelse gemeentehuis | ||||
| Kunstenaar | Charles Hertecant | |||
| Huidige locatie | Gemeentehuis, Zele | |||
| Detailkaart | ||||
  | ||||
| ||||
De Hertecant-klok is een historische gevelklok aan de oostgevel van het gemeentehuis van Zele, in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen. Het volledig mechanische uurwerk dateert uit 1890 en werd geïnstalleerd door de Zeelse uurwerkmaker Charles Hertecant met zijn zoon Germain, aan wie de klok ook haar naam ontleent.[1][2]
Vader en zoon Hertecant
Vader Charles en zoon Germain Hertecant waren van 1880 tot 1928 werkzaam als uurwerkmakers en bouwers van monumentale uurwerken, met een specialisatie in torenuurwerken.[3] Naast hun werk in de toren van de Zeelse Sint-Ludgeruskerk plaatsten zij ook torenuurwerken in diverse kerken en openbare gebouwen in Oost-Vlaanderen, waaronder in Daknam, Burcht, Eksaarde, Doorslaar, Heiende, Overmere, Knesselare en Zwijndrecht, en leverden zij ook een uurwerk voor het stadhuis van Aalst.[4] In hun winkel op Hoogpoortstraat 1 in Zele (op 13 december 1907 hernoemd naar Cesar Meeusstraat)[5] verkochten ze bovendien zakuurwerken, wekkers en de zelfgemaakte huisklokken.
Charles Hertecant was een gerenommeerd vakman en hij verkreeg in 1860 een Belgisch octrooi voor een 'nieuwe uitvinding' waarbij een zelf ontworpen schakeling de aansturing van het slagwerk van een klok elektrificeert, waardoor er hiervoor geen manuele opwinding meer vereist is.[6][7]
Met hun werk namen Charles en Germain deel aan verschillende nationale en internationale tentoonstellingen, waaronder de Nationale Tentoonstelling in Brussel (1880),[8][9][10] de Wereldtentoonstellingen in Antwerpen (1894)[11] en in Lyon (1894),[12] en de Provinciale Tentoonstelling van Oost-Vlaanderen in Gent (1899).[13] In Brussel (zilver), Antwerpen (brons) en Gent (zilver) werd hun deelname met een medaille bekroond.
Ontwerp en constructie
De afzonderlijke onderdelen van het uurwerk zijn geproduceerd in de horlogefabriek van Paul Odobey Fils[14] te Morez, in de huidige regio Bourgogne-Franche-Comté (Frankrijk). De Hertecant-klok heeft dan ook de technische eigenschappen van klokken uit die streek en is een authentieke comtoise.[15] Dergelijke klokken bestaan uit twee hoofdcomponenten: het stuurmechanisme en het wijzerwerk.
Stuurmechanisme
Het stuurmechanisme bevindt zich in een afgesloten technische ruimte binnen in het gemeentehuis en is voor voorbijgangers niet te zien. Het bestaat uit een uitgekiend raderwerk van tandwielen en rondsels dat via kabels, assen en hefbomen het wijzerwerk aanstuurt. De aandrijving van het stuurmechanisme gebeurt door middel van twee zware gewichten, die wekelijks manueel opgetrokken worden door middel van een slingersleutel. Dankzij de zwaartekracht leveren de gewichten energie aan het raderwerk. Ook de slinger – met een decoratief uitgewerkte slingerlens – maakt deel uit van het stuurmechanisme.
Wijzerwerk
Het zichtbare buitengedeelte van de klok bestaat uit het wijzerwerk, aangevuld met een komvormige bel en een hamer die zorgen voor de uur- en de halfuurslag. De klok heeft twee wijzerplaten die hoeks tegenover elkaar geplaatst zijn. De beide wijzerplaten zijn ondergebracht in een decoratieve behuizing, geïnspireerd op acanthusbladeren. Het geheel is bevestigd aan een sierlijk gevelhekwerk dat afgewerkt is met bladgoud.
Geschiedenis
De Hertecant-klok en haar balustrade werden in 1890 opgehangen aan de gevel van de winkel in de Cesar Meeusstraat en bepaalden zo gedurende bijna een eeuw het aanzicht van de straat. In 1982 werd het gebouw verkocht en schonk de familie Hertecant de klok aan de Heemkring Erfgoed Zele[16], waardoor dit erfgoed voor de toekomst veilig werd gesteld. Voorafgaand aan de verkoop van het gebouw werd de klok van de gevel losgemaakt en volledig gedemonteerd. In de periode april - september 1984 werd de klok grondig gerestaureerd door Zelenaar Frans Meirsman,[17] in samenwerking met medewerkers van de technische dienst van het gemeentebestuur van Zele. Omdat Heemkring Erfgoed Zele in 1984 over geen eigen gebouw beschikte, werd het Zeelse gemeentebestuur gecontacteerd en werd in overleg beslist de Hertecant-klok een definitieve plaats te geven aan de oostgevel van het gemeentehuis[18]. Daar werd de gerestaureerde klok inclusief de authentieke balustrade officieel ingehuldigd op zondag 4 november 1984.[19][20][21]
In 2022 werd het uurwerk op vraag van het gemeentebestuur opnieuw grondig onderhouden, ditmaal door de Brusselse firma An-Hor ANECA.[22] Bij deze onderhoudsbeurt werden defecte of versleten onderdelen van het mechanisme vervangen en werd de gietijzeren behuizing opgeknapt.
Lokaal erfgoed
De Hertecant-klok is door regelmatig onderhoud en restauraties functioneel gebleven en maakt deel uit van het Zeels erfgoed. Als openbaar object op een centrale locatie draagt de klok ook bij aan de zichtbaarheid van de lokale geschiedenis voor een breed publiek. De klok heeft herhaaldelijk aandacht gekregen in de jaarboeken van Heemkring Erfgoed Zele,[23] in lokale edities van de nationale pers[24][25] en bij de regionale nieuwszender TV Oost.[26] Daarnaast wordt de klok vermeld op de Inventaris Onroerend Erfgoed[21] van de Vlaamse overheid. De makers van de klok worden in de belangrijkste naslagwerken over Belgische uurwerkmakers vermeld.[1][2]
Op 7 november 2025 organiseerde de heemkring een voordracht onder de titel 'Het Huis Hertecant: Zeelse meesters van tijd en ambacht', waarin onder meer aandacht werd besteed aan de geschiedenis van de Hertecant-klok.[27][28] In het museum van Heemkring Erfgoed Zele werd op 15 november 2025 een thematentoonstelling geopend over het Huis Hertecant, waarin heel wat memorabilia, documenten, foto’s en authentieke Hertecant-klokken te zien zijn.
In het jaarboek van Heemkring Erfgoed Zele (uitgave 27 maart 2026), is een uitgebreid artikel gewijd aan 'Het Huis Hertecant' en de 'Hertecant-klok'.[29]
- 1 2 Fraiture, Eddy (2 juni 2002). Uurwerkmakers en uurwerknijverheid in Vlaanderen. Uitgeverij Peeters Leuven. ISBN 90-429-1204-9.
- 1 2 Fraiture, Eddy (2 juni 2018). Belgische horlogemakers - Horlogers belges: 1343-2000. Uitgeverij Peeters Leuven, 248 e.v.. ISBN 978-90-429-3540-2.
- ↑ Fraiture, Eddy (6 februari 2002). Uurwerkmakers en uurwerknijverheid in Vlaanderen. Peeters, Leuven, p. 216. ISBN 90-429-1204-9.
- ↑ Fraiture, Eddy (2 juni 2018). Belgische horlogemakers - Horlogers belges: 1343-2000. Uitgeverij Peeters, Leuven, p. 216. ISBN 90-429-1204-9.
- ↑ Verslag gemeenteraad van Zele, 13 december 1907.
- ↑ The Commissioners of Patents'Journal.1860. London. Pagina 1539.
- ↑ Ministère de l'Intérieur. Nr. 9623. Brevet d'invention pour un système d'horloge électrique à sonnerie. Bruxelles, 30 september 1860.
- ↑ De Nationale Tentoonstelling van Brussel in 1880 was een groots nationaal evenement om de 50ste verjaardag van België te vieren en de culturele, industriële en economische vooruitgang van het land te tonen. De tentoonstelling werd gehouden op de site die later het Parc du Cinquantenaire / Jubelpark werd, met enorme paviljoenen en indrukwekkende infrastructuur, ontworpen onder leiding van Léopold II en architect Bordiau. (Jubelpark)
- ↑ Exposition Nationale de 1880 - Bruxelles. Catalogue Officiel. Tome II. Classe VI, Horlogerie. p. 78.
- ↑ Inventaris van het bouwkundig erfgoed - Jubelpark. Directie Cultureel Erfgoed (DCE) van urban.brussels (2009-2010). Geraadpleegd op 7 januari 2026.
- ↑ Exposition Universelle d'Anvers 1894. Catalogue Officiel Géneral. Préliminaires, Section Belge, Sections Spéciales - VII. Petite construction mécanique - Classe 25 - Horlogerie
- ↑ Expositon Universelle, Internationale en Coloniale de Lyon 1894. Revue Chronométrique - Journal de l'Horlogerie Francaise 1894-1895 - Diplômes de médaille de bronze.
- ↑ Provincale Tentoonstelling van Oost-Vlaanderen, Gent 1899. Officieele Cataloog, positie 1303-276.
- ↑ Monot, Philippe, Paul Odobey Fils (2 januari 2011). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Zeeman, Jaap (2003). Het klokkenlexicon. Waanders Uitgevers, Zwolle, p. 53-57. ISBN 90 400 8881 0.
- ↑ Briefwisseling tussen Maurice Hertecant en het college van burgemeester en schepenen in Zele - april 1984.
- ↑ De Lamper, Jean-Pierre, Als kind haalde ik al klokken uit elkaar (21 januari 2009). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Volgens het dagboek dat Frans Meirsman schreef tijdens de periode van de restauratie, werd na uitgebreid overleg uiteindelijk besloten om deze aan de oostgevel van het gemeentehuis van Zele te plaatsen.
- ↑ Arens, Joost, "Inhuldiging Hertecant-klok", Gazet van Zele, 9 november 1984. Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Arens, Joost, "Komende zondag inhuldiging. De Zeelse Hertecantklok tikt weer zoals vroeger.", Het Nieuwsblad - Waas en Dender, 31 oktober 1984.
- 1 2 Verhelst, Julie, Gemeentehuis van Zele. Inventaris Onroerend Erfgoed 2025: Gemeentehuis van Zele. Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen (13 mei 2024). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ De kunst van het restaureren van horloges. Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Van Cauteren, Hubert (1983). Een generatie uurwerkmakers ging voorbij. Heemkring Erfgoed Zele - Jaarboek 1981-1982 13
- ↑ De Spiegeleir, Yannick, "Hertecant-klok aan gevel gemeentehuis terug na opknapbeurt", Het Laatste Nieuws, 5 december 2022. Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Van Overstraeten, Stef, "Klok van meer dan 130 jaar oud aan gemeentehuis geeft weer het huiste uur aan na restauratie: "We moeten klok nog elke week opwinden".", Nieuwsblad, 2 december 2022. Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ tvoost, De hertecantklok uit 1890 hangt weer terug aan het gemeentehuis van Zele: "Je moet ze wekelijks komen opwinden". tvoost redactie (2 december 2022). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ De Potter, Walter, Het Huis Hertecant (2025-9-19). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ Webredactie, UIT in Vlaanderen - Het Huis Hertecant: Zeelse meesters van tijd en ambacht. UIT in Vlaanderen (19 september 2025). Geraadpleegd op 31 december 2025.
- ↑ DE WILDE, KAREL. Eindredacteur Jaarboeken Heemkring Erfgoed Zele. E-mail van 5 januari 2026.