Grote Sint-Martinuskerk

In 1150 vernietigde een stadsbrand het gebied, waarbij zowel kerk als klooster schade opliepen. Alhoewel onbekend is hoe groot de schade was, wordt er vermoedt dat de brand aanleiding was om de gebouwen volledig te slopen. De bouw van het klaverbladkoor was de eerste fase van de bouw van de huidige Martinuskerk. Terwijl de kerk nog in aanbouw was, wijdde aartsbisschop Filips I van Heinsberg in 1172 de kerk. Na de voltooiing van de kerk in de 13e eeuw, vonden er tot de 19e eeuw amper wijzigingen plaats, met uitzondering van herstelmaatregelen, die met name voor de vieringtoren ettelijke malen noodzakelijk waren. Zo werd het dak van vieringtoren in 1378 door een brand verwoest. Een zware storm in 1434 veroorzaakte opnieuw schade aan de toren. Neervallende muurdelen stortten op omliggende gebouwen van de Fischmarkt en sloegen in de gewelven boven het hoogaltaar. De toren werd in gewijzigde vorm herbouwd en kreeg in de periode 1450-1460 de karakteristieke gotische spits met knik.

In 1707 werden onder abt Heinrich Obladen de inmiddels bouwvallig geworden abdijgebouwen gesloopt en vervangen door nieuwbouw. In de kerk deed de barok zijn intrede. Het interieur werd opnieuw beschilderd en voorzien van barok meubilair. Ook kwam er een groter orgel. Omstreden was de verhoging van het priesterkoor in de tweede helft van de 18e eeuw. Dit leidde tot kritiek en vergeefse protestbrieven aan de pauselijke nuntius, omdat de oude grafplaten bij deze ingreep werden vernietigd en de sokkels van de zuilen en pijlers onder de verhoogde altaarvloer verdwenen. Tegen het einde van de 18e eeuw kreeg de kerk een eigentijdse herinrichting met barokke en classicistische elementen. Zijaltaren en preekstoel werden eenvoudig uitgevoerd, het hoogaltaar was daarentegen weelderig met omstreden beschilderingen die refereerden aan de Grieks-Romeinse godenwereld.

De inname van Keulen door Franse troepen in oktober 1794 leidden een bezetting van twintig jaar in. Er werden tal van antiklerikale maatregelen ingevoerd. Kerkelijke goederen werden in beslag genomen, het aartsbisdom Keulen werd opgeheven, de Dom van Keulen werd een gewone parochiekerk en vanaf 9 juni 1802 werden alle geestelijke instellingen per decreet verboden. Het klooster hield op 21 september 1802 op te bestaan en de 21 monniken moesten zich nu buiten de bescherming van de kloostermuren zien te redden. Vanaf dat moment werd de Martinuskerk een parochiekerk. De aan de Martinuskerk grenzende Sint-Brigidakerk werd in 1805 geveild en afgebroken. Franse veteranen gebruikten de voormalige kloostergebouwen als woonruimte, maar verlieten in 1821 de gebouwen als gevolg van toenemende bouwvalligheid. Vervolgens werden de gebouwen gedeeltelijk afgebroken. De kruisgang bleef tot 1839 behouden.

Tegen het midden van de 19e eeuw bood de Martinuskerk te midden van gesloopte gebouwen een troosteloze aanblik. De vieringtoren van de kerk zelf miste sinds 1527 en 1789 twee hoektorentjes en aan de noordzijde, waar voorheen de abdijgebouwen aansloten, resteerde slechts een blinde muur. In 1843 keerde het tij toen er door de stad geld werd vrijgemaakt voor herstel van de kerk. Begonnen werd met de bouw van een sacristie en de vernieuwing van de noordelijke zijbeuk. In 1847 werd ook het noordwestelijke hoektorentje herbouwd. Daarna werd de rest van de kerk gerestaureerd. Ook het interieur werd vernieuwd en het in de 18e eeuw verhoogde koor werd naar het oorspronkelijke niveau teruggebracht. De in Duitsland bekende kunsthistoricus August Essenwein ontwierp het vloermozaïeken (uitgevoerd door Villeroy & Boch) en diverse glas-in-loodramen (die in de oorlog allemaal sneuvelden).

De laatste grote werkzaamheden in de 19e eeuw betroffen de vernieuwing van het dak van de toren en de afbraak van de bebouwing rondom de oostzijde van de basiliek teneinde een vrije blik op het klaverbladkoor te creëren.

De kerk liep bij vijf van de talrijke luchtaanvallen op de stad Keulen tussen 1940 en 1945 schade op. Bij het eerste Britse tapijtbombardement in de nacht van 30 op 31 mei 1942 verbrandden de daken van de toren en het kerkschip. Ook werd de sacristie verwoest waar nog veel oude voorwerpen uit de kerk stonden. Begin 1943 kreeg de basiliek een nooddak en werd de sacristie herbouwd, maar nog hetzelfde jaar werd de kerk tweemaal getroffen bij nieuwe bombardementen op de stad, al viel de schade ditmaal relatief mee. Tijdens een luchtaanval in januari 1945 raakte de vieringtoren door een voltreffer zwaar beschadigd. Tot op dat moment waren echter schip en koorgewelven nog steeds grotendeels intact. Bij de laatste grote luchtaanval op 2 maart 1945 werd de kerk zeer zwaar getroffen. Van het gebouw bleef slechts een ruïne staan.

De bombardementen verwoestten de stad Keulen voor 95% en te midden van alle puin resteerden van de eeuwenoude Martinuskerk slechts enkele zijmuren en een deel van de vieringtoren.

Alhoewel de ruïne een desolate aanblik bood, bleek bij nader onderzoek het beeld beter dan verwacht. De kerk werd in de categorie "middelzwaar beschadigde kerken" van Keulen geplaatst. Of en hoe de kerk herbouwd zou moeten worden werd na de oorlog een controversieel onderwerp. Zou de ruïne als gedenkteken onveranderd moeten blijven staan, zou een geheel nieuwe kerk moeten worden gebouwd of zou de kerk in de oorspronkelijke toestand moeten worden gereconstrueerd? Uiteindelijk werd gekozen voor wederopbouw van de oorspronkelijke kerk en in 1948 werd begonnen met de eerste werkzaamheden. Op 13 januari 1985 was de kerk voor het eerst in veertig jaren weer open voor het publiek. Het altaar werd op 22 juni door de Keulse aartsbisschop Joseph Höffner gewijd.

Historische afbeeldingen

• 
  Houtgravure van de kerk uit 1531
• 
  Ruïne kruisgang 1838
• 
  De situatie rond de kerk in 1840
• 
  De kerk vanaf de Rijn in 1856 met de nog onvoltooide dom
• 
  De kerk vanuit het westen voor 1899
• 
  De kerk rond 1899
• 
  De kerkruïne na de Tweede Wereldoorlog