Groot liedboek van Margaretha van Oostenrijk

Het Groot Liedboek van Margaretha van Oostenrijk (Koninklijke Bibliotheek van België MS 228) is een muziekhandschrift dat tussen 1516 en 1523 voor Margaretha van Oostenrijk gemaakt werd als een persoonlijk liedboek van de landvoogdes. Er is in dezelfde bibliotheek een tweede persoonlijk liedboek van haar met een geringere omvang aanwezig dat ongeveer tien jaar eerder vervaardigd werd en dat wel benoemd wordt als het Album van Margaretha van Oostenrijk (MS 11239). Het Het Groot Liedboek dient ook niet verward te worden met het Mechelse koorboek dat in de literatuur ook wel eens wordt aangeduid als het koorboek van Margaretha van Oostenrijk.

Ook dit manuscript werd gemaakt in het atelier van Petrus Alamire. De meeste opdrachten van het Bourgondisch-Habsburgse hof werden besteld ter gelegenheid van een belangrijk bezoek, een huwelijk of een politieke overeenkomst. Naast de muziek had het manuscript ook nog een politiek-ideologische achtergrond. De inhoud van dit liedboek heeft echter alle kenmerken van een privécollectie. In de andere bestelde boeken van het hof overheerste het Latijnse en religieuze repertoire. In dit liedboek zijn vrijwel alle achtenvijftig composities profane liederen. Het zijn in meerderheid Franse vaak uiterst poëtische teksten, die zij zelf had geselecteerd. Een aantal gedichten waren ook door haar zelf geschreven. Frans was ook haar moedertaal. Het liedboek handelt vooral over de vele droevige momenten in het leven van Margaretha. De verbreking van een verloving met en door Karel VIII van Frankrijk, het overlijden van twee echtgenoten Johan van Aragón en Filibert II van Savoye, het vroege overlijden van haar broer Filips de Schone en een doodgeboren dochter. Zij zou ook kinderloos blijven.

De aanvang van veel chansons in dit liedboek bevat dan ook het woord Regret. Die term wordt omschreven als 'Chagrin que cause la perte, la mort d’une personne' ('Verdriet als gevolg van het verlies, het overlijden van een persoon’) . Het meervoud regrets (ook regretz) heeft de betekenis van ‘jammerklachten’, ’gejammer’. Het handelt dan om composities in dit liedboek als Tous les regretz, Secretz regrets, Pour ung jamais ung regret, Plus nulz regrets, Vat t’ens regret, Sourdez regretz, Plusieurs regrets qui sur la terre sont, Aprez regrets il faut se rejouir. De componisten van deze chansons zijn Pierre de la Rue, Josquin des Prez, Alexander Agricola, Loyset Compère en een aantal anonieme auteurs.

In dit genre is Mille regretz het bekendste lied. Het is waarschijnlijk een werk van Josquin des Prez.

Mille regretz de vous abandonner

Et d'eslonger vostre fache amoureuse,

Jay si grand dueil et paine douloureuse,

Quon me verra brief mes jours definer.

(Duizend maal jammer dat ik je moet verlaten

en dat ik zo veraf ben van je lieflijk gelaat.

Ik ben zozeer in rouw en heb zoveel verdriet

dat men mij weldra zal zien sterven).

Overige composities in dit liedboek zijn van de componisten Antoine Brumel, Jacob Obrecht, Johannes Ockeghem, Marbriano de Orto, Matthaeus Pipelare, Johannes Prioris, , Franciscus Strus, Gaspar van Weerbeke.

Bij het overlijden van haar tweede echtgenoot was Margaretha vierentwintig jaar. Een aantal auteurs op het vakgebied legt een verband tussen de hoofse relaties hierna tussen Margaretha met eerst Antoon I van Lalaing en daarna Charles Brandon en de tekst van een aantal chansons. Ook de periode waarin dit liedboek werd gemaakt was geen gelukkige voor Margaretha. Zij werd het slachtoffer van een lastercampagne door de pro Franse Willem II van Croÿ terwijl zij zelf zeer wantrouwend stond tegenover het Franse Huis Valois. Zij was een aantal jaren zonder enig effectief gezag. De tekst van een aantal chansons zou na deze gebeurtenissen verwijzen.