Grafkapel van de familie Rubens
| Grafkapel van de familie Rubens | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
| Locatie | ||||
| Land | .svg.png){kind=small} België | |||
| Plaats | Sint-Jacobskerk | |||
| Coördinaten | 51° 13′ NB, 4° 25′ OL | |||
| Onderdeel van | Sint-Jacobskerk | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Type | grafkapel | |||
| ||||
De grafkapel van de familie Rubens is het familiaal graf van de schilder Peter Paul Rubens en verschillende van zijn familieleden, in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen. Het is een voorbeeld van waardevol funerair erfgoed uit de 17e eeuw.
Kapel
De meest oostelijk in de kerk gelegen kapel is gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw van Smarten. Onder de grafplaat bevindt zich de crypte met de stoffelijke resten van Peter Paul Rubens en zijn familie. Deze grafkapel wordt gewoonlijk de Rubenskapel genoemd. Rubens stemde pas op zijn sterfbed in met de oprichting van de kapel en gaf enkele aanwijzingen voor de decoratie. Het was zijn weduwe Hélène Fourment die instond voor de bouw van de kapel.[1] Zij betaalde het leeuwendeel van de kosten en wordt als opdrachtgeefster vermeld in een inscriptie op de predellawand. Op de grafsteen bij de ingang van de kapel staat zowel haar wapenschild als dat van Rubens. Na de dood van Rubens hertrouwde Hélène met Jan Baptist van Brouchoven en verhuisde naar Brussel. Ondanks dit huwelijk liet ze in haar testament vastleggen dat ze naast Rubens begraven wou worden, in de kapel die ze zelf mee vormgegeven had. De grafkapel werd uitendelijk voltooid in 1645, vijf jaar na het overlijden van Rubens. Uit naam van haar overleden echtgenoot slaagde Hélène Fourment erin haar familie te vereeuwigen in deze kapel, en haar eigen positie als de weduwe van Rubens te vestigen.
De oorspronkelijke naam van de kapel verwijst naar het beeld Onze-Lieve-Vrouw van Smarten van Lucas Faydherbe uit 1617 dat het altaar bekroont. Het beeld behoorde tot de kunstverzameling van Rubens en hij bestemde het voor dit doel. Het hartdoorborende zwaard van Maria verwijst naar de Bijbelse tekst van de heilige Simeon: Een zwaard van droefheid zal uw hart doorboren.
Boven het altaar bevindt zich een werk van Rubens met als titel Madonna omringd door heiligen uit circa 1638. Het is een stuk dat valt onder het topstukkendecreet. Dit werk was ooit bij Rubens besteld maar werd om onduidelijke reden niet afgeleverd bij de opdrachtgever. Rubens gaf er bij leven een nieuwe bestemming aan. In een barokke wervelende cirkelbeweging bindt de kunstenaar in dit schilderij dynamisch de door hun attribuut herkenbare figuren zoals Maria met Christus, de kerkvader Hiëronymus op zijn leeuw, Maria Magdalena met balsemkruikje en Sint-Joris met de verslagen draak.[2] De Sint-Jacobskerk won de 'Erfgoed Challenge 2021' waardoor er geld beschikbaar kwam voor de restauratie van Rubens' praalgraf die tussen 2022 en 2024 zijn beslag kreeg.[3]
Tegen de zuidwand van de kapel bevind zich het epitaaf voor Albert Rubens, de oudste zoon van Rubens, en zijn echtgenote Clara De Monte. Zij was tevens de nicht van zijn stiefmoeder Hélène Fourment. Hun zoon elfjarige zoon Albert-Hyacinthus stierf na een hondenbeet aan hondsdolheid. Het koppel herstelde nooit van dit enorme verlies. Albert stierf het jaar erop, in 1658, zijn echtgenote zes weken later. Ze werden beiden begraven in de crypte van de familiekapel. Alberts oude leraar Gaspar Gevartius stelde het grafschrift op voor hun epitaaf. Deze werd uitgevoerd in marmer en albast en bevat de wapenschilden van de families Rubens en De Monte.[4]
Grafsteen
Vlak voor het altaar ligt de grafsteen van Peter Paul Rubens. Het grafschrift werd opgesteld door Gaspar Gevartius, een persoonlijke vriend van Rubens. De vertaling uit het Latijn luidt:
“Ter ere van de algoede en almachtige God. Petrus Paulus Rubens, ridder, zoon van Jan, schepen van deze stad en Heer van Steen, die, buiten zijn overige begaafdheden, waardoor hij wonderbaar uitblonk in de kennis van de geschiedenis en van alle edele en fraaie kunsten, nog de roemrijke naam van Apelles verdiende, van zijn tijd als van alle eeuwen, en die de vriendschap verwierf van koningen en prinsen, verheven tot de waardigheid van schrijver van de Geheime Raad; en die door Filips IV, koning van Spanje en Indië, bij Karel, koning van Groot‑Brittannië, in 1629 afgevaardigd, de grondslagen legde tot de vrede, die weldra tussen beide vorsten werd gesloten. Hij stierf in het jaar des Heren 1640, de 30ste mei, in de leeftijd van 64 jaar. Hij ruste in vrede.”
Oorspronkelijk moet dit grafschrift op een plaat tegen de wand gestaan hebben. In 1755 liet Johannes-Baptist Jacobus Van Parijs, achterkleinzoon van Rubens, de tekst in marmer graveren.[5] Hij was kanunnik van de Sint-Jacobskerk en nam het beheer van de familiekapel op zich. Hij liet de nieuwe grafsteen voor Rubens flankeren door nog twee andere grafteksten. Deze gaven de band weer tussen de familie Van Parijs en Rubens. Rechts is een gedenkteken aan de zoon van Rubens, Franciscus, en zijn echtgenote Suzanna Charles. Hun zoon Alexander-Jozef was de laatste directe nakomeling van Rubens die de achternaam droeg, en hij was getrouwd met Catharina Van Parijs. De linker grafsteen is opgedragen aan de dochter van Rubens, Clara, en haar echtgenoot Filips Van Parijs. Zij waren de grootouders van Johannes-Baptist Jacobus en zijn persoonlijke link met Rubens. Hij profileerde zichzelf op deze manier als directe nakomeling van de grootmeester en beschermheer van de familiekapel.
Crypte
Buiten Peter Paul Rubens en zijn vrouw Helena Fourment liggen de volgende familieleden er begraven:
- Daneel Fourment, gehuwd met Clara Stappaert: Peter Paul Rubens' schoonvader
- François I, Peter Paul Rubens' zoon: schepen van Antwerpen, gehuwd met Suzanne Charles
- Alexander Rubens, Heer van Vremdyck, kleinzoon van Peter Paul Rubens
- Albert Rubens, zoon van Peter Paul Rubens, gehuwd met: Clara del Monte
- Clara IV Joanna, Vrouwe van Merksem, Peter Paul Rubens' dochter, gehuwd met Filips Constant de Parys
- Nicolas Piqueri, huwde in 1627 met Elisabeth Fourment
- Ghisbert van Colen, gehuwd met Mary Fourment, nicht van Helena
- Emmanuel van Hoorebeeck, zoon van Hendrik en Johanna Fourment
- Ferdinand Helman, schoonvader van Nicolaas Rubens, Heer van Rameyen, gehuwd met Catharine Vander Veken.
- ↑ Muller, Jeffrey M. (2016). St. Jacob's Antwerp art and Counter Reformation in Rubens's parish church. Brill, Leiden. ISBN 978-90-04-31186-2.
- ↑ Rudi Mannaerts en Claire Baisier, De Rubenskapel, in: Sint-Jacobskerk te Antwerpen in de reeks Monumentale kerken in Antwerpen, blz 10, 2008.
- ↑ Graf van Rubens in Antwerpse Sint-Jacobskerk krijgt opknapbeurt. Nieuwsblad.be (1 april 2022). Gearchiveerd op 5 januari 2024.
- ↑ Restauratie van de Rubenskapel | KIK-IRPA. erfgoedchallenge.kikirpa.be. Geraadpleegd op 1 december 2025.
- ↑ SJK De grafkapellen (3 mei 2021). Geraadpleegd op 1 december 2025.