Fossiele subsidies

Fossiele subsidies zijn financiële maatregelen van overheden die voordelen bieden aan maatschappelijke sectoren die gebruik maken van fossiele energiebronnen. Het betreft dus niet enkel subsidies in de strikte zin van het woord en de subsidies kunnen zowel aan leveranciers als gebruikers ten goede komen.

Onder fossiele subsidies kunnen verschillende vormen worden verstaan, zoals directe financiële bijdragen, belastingvoordelen, gunstige leningen, CO2-certificaten of andere financiële prikkels. Het stimuleren van consumptie en gebruik van fossiele brandstoffen of het aantrekken van bedrijven in die sector kan het doel zijn, maar kan ook een neveneffect zijn.^[1]

Historisch gezien zijn fossiele subsidies ontstaan in een tijd waarin fossiele brandstoffen een cruciale rol speelden in de economische groei van veel landen, welke gepaard ging met een grotere behoefte aan energie. Ze werden gezien als een manier om een interessant vestigingsklimaat te creëren voor bedrijven en om producten goedkoop te kunnen laten produceren.

Sinds de opkomst van bewustzijn over en prioriteit voor het tegengaan van klimaatverandering, veelal gelinkt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, zijn er zorgen en kritiek op fossiele subsidies. Daarom houden overheden zich steeds vaker bezig met het afbouwen van fossiele subsidies om zo de overstap naar duurzame energie aantrekkelijker te maken, zodat deze eerlijker kan concurreren met fossiele energie.^[2] Wereldwijd zijn milieuorganisaties en klimaatactivisten, zoals die van Extinction Rebellion, actief bezig met het lobbyen voor afbouwen van fossiele subsidies.^[3]

De NOS noemt de term fossiele subsidies wat verwarrend (doorgaans is een subsidie een geldbedrag) en geeft een definitie die door internationale organisaties en ook door het Nederlandse kabinet gebruikt wordt: Bij fossiele subsidies gaat het om een verzamelnaam van financiële voordelen voor bedrijven. Het gaat vooral om belastingvoordelen.^[4]

Voordelen voor gebruikers kunnen hier ook onder vallen als ze de leveranciers een betere marktpositie geven. Sommige fossiele subsidies zijn lastig door nationale overheden af te bouwen, zoals de internationale belastingvrijstelling voor kerosine in de luchtvaart en de belastingvrijstelling voor diesel- en stookolie voor de binnenvaart in de Europese Unie.

Tijdens de G20-top van Pittsburgh in 2009 werd er opgeroepen om "inefficiënte fossiele-energie subsidies uit te faseren".^[5][6]

Nederland kent een reeks fossiele subsidies. Hoewel er internationaal al langer aandacht was, waren de subsidies in Nederland tot de eind jaren 2010 geen politiek aandachtspunt en was er weinig over bekend.^[6] Tot eind 2018 stelde de Nederlandse overheid dat er geen fossiele subsidies waren.^[6] In 2021 werden de fossiele subsidies het grote actiepunt van de milieubeweging.^[7] Anno 2023 zou het gaan om een bedrag van 40 miljard of meer. Een deel ter waarde van 22 miljard vloeit voort uit internationale afspraken, maar de meeste regelingen kunnen door Nederland afgebouwd worden zonder juridische bezwaren.^[4]

De FOD Financiën en FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu maakten in 2024 een rapport met een overzicht van de fossiele subsidies in België. Volgens dit rapport werken deze fossiele subsidies de inspanningen om de samenleving te decarboniseren en de luchtkwaliteit te verbeteren tegen. Ze houden de economie gevangen in koolstofintensieve technologieën, ondermijnen de pogingen om de concurrentiekracht van sectoren die bijdragen aan decarbonisatie te versterken, en kunnen sociaal oneerlijk zijn.^[19]

In 2021 ontvingen verschillende sectoren aanzienlijke subsidies voor fossiele brandstoffen. De directe subsidies bedragen 12,096 miljard euro voor het jaar 2021 ofwel 2,4% van het BBP. De indirecte subsidies bedragen 0,5% van het BBP en de belangrijkste post is de fiscale regeling voor bedrijfswagens. De transportsector kreeg 2,026 miljard euro aan directe subsidies, 2,609 miljard euro aan indirecte subsidies en 894 miljoen euro voor internationaal lucht- en zeevervoer. De industrie ontving 3,817 miljard euro, de gebouwensector 5,345 miljard euro en de landbouw en aanverwante activiteiten 892 miljoen euro. In de transportsector is de grootste directe subsidiepost de terugbetaling van professionele diesel, die 44% van de directe subsidies in deze sector vertegenwoordigt. Daarna volgen de tankkaarten en de accijnsvrijstelling voor vliegtuigbrandstof. In de industrie vloeide 56% van de subsidies voort uit tariefverschillen, vooral de lage belasting op aardgas. In de gebouwensector waren de subsidies voor aardgas (tariefverschillen) en de vrijstelling van stookolie dominant. Voor de landbouwsector bestond 35% van de steun uit lage belastingen op aardgas en 65% uit specifieke sectorale regelingen. Deze bedragen en verhoudingen moeten worden geïnterpreteerd in verhouding tot het economische gewicht van de betrokken sectoren. Zo vertegenwoordigde de landbouw in 2021 slechts 0,64% van de totale toegevoegde waarde van de Belgische economie.^[20]