Forum (architectuurtijdschrift)

Het architectuurtijdschrift Forum wordt uitgegeven door Genootschap Architectura et Amicitia (AetA, 1855). Forum stoelt op de eerdere publicaties en tijdschriften die AetA zelf, via uitgevers en/of met anderen heeft uitgegeven zoals het weekblad De Opmerker (1883-1892), Architectura (1893-1917 en 1922-1926) en Wendingen (1918-1931). Bouwkundig Weekblad Architectura (1926-1943) wordt in samenwerking met de Bond van Nederlandse Architecten (BNA) uitgegeven.

Geschiedenis

Na de Tweede Wereldoorlog bezinnen AetA en de BNA zich en besluiten tot de uitgave van een nieuw maandblad - de eerste jaren samen - en het continueren door de BNA van het Bouwkundig Weekblad. Dat maandblad - Forum -  wordt volgens de doelstellingen van AetA uitgegeven met de kunstenaarsvereniging GKf: 'de bouwkunst, stedenbouw en de gebonden kunsten, (bevorderen) zijnde uitingen van cultureel en sociaal leven, waarbij de veelzijdigheid van het Nederlands geestesleven fundamenteel wordt aanvaard alsmede de vriendschap der leden en de gemeenschapszin der vakgenoten'.

Voor en door architecten

Forum wordt een maandelijks tijdschrift door en voor architecten. Haar lezerspubliek is vele malen groter dan het ledenaantal van AetA. Een uitgever zorgt voor financiën, productie en verspreiding. Advertenties zijn de geldbron. De combinatie van het architectenberoep en het regelmatig uitgeven van een tijdschrift valt veel redacties zwaar. In de jaren zestig wordt Forum een tweemaandelijks tijdschrift, vervolgens driemaandelijks, en een paar keer verschijnt het slechts eenmaal per jaar of helemaal niet. Uit de Forum-geschiedenis valt af te lezen dat het bestuur soms ingrijpt en zelf een nummer maakt om de continuering te borgen. Tegenwoordig wordt Forum financieel niet meer gedragen door advertenties of subsidies, de ongeveer driehonderd AetA-leden betalen de basiskosten met hun lidmaatschap, en bevriende architecten dragen bij via crowdfunding.

Vernieuwing

Forum is altijd vormgegeven door bekende vormgevers, een enkele keer door architecten. Maar als eind vijftigerjaren én AetA én Forum inspiratie en ambitie lijken te ontberen, wordt midden in een jaargang een jonge architect - Dick Apon (1926-2002) - gevraagd een nieuwe redactie samen te stellen. De vormgever - typograaf Jurriaan Schrofer (1926-1990) - maakt deel uit van de nieuwe redactie die naast Apon bestaat uit de net afgestudeerde Herman Hertzberger (1932), Jaap Bakema (1914 –1981), Joop Hardy  (1918 –1983), Aldo Van Eyck (1918-1999) en Gert Boon (1921-2009) - de architect die als vormgever en redacteur de voorafgaande jaargangen aan Forum werkte. Forum zorgt voor opschudding, ook internationaal. Deze redactie brengt de architectenwereld in beweging vanwege de inhoud en de vormgeving die een essentiële speelt in de manier waarop de boodschap van de redactie gebracht wordt. Deze Forumredactie is voor altijd 'de' Forumredactie.

De trent is gezet

Met deze redactie is de toon gezet in de wereld van grafische ontwerpers en in de manier waarop de opeenvolgende Forum-redacties hun rol opvatten. De redactie die hen opvolgt - John Habraken c.s. - stelt actuele zaken aan de orde. Een nummer waarin de ontwikkeling van Peter Schats opera 'het labyrint' wordt gevolgd, maar maatschappelijke vraagstukken als stadsvernieuwing, planning en milieu komen aan de orde. De vraag naar een dubbelnummer over Jan Duiker (1890-1935) is zo groot dat er een herdruk verschijnt voor in de boekhandel. Als in de zeventiger jaren de redactie van de architecten Kees Rijnboutt (1939) en Tjeerd Deelstra (1937) met de Belgische kunst- en architectuurcriticus Geert Bekaert (1928-2016) aantreedt nemen er zelfs twee vormgevers in plaats: Anthon Beeke (1940-2018) als redacteur en Swip Stolk (1944-2019) voor de vormgeving. Hun Jean Tinguely nummer moet in de verzendenvelop bewaard worden, het bestaat uit een wild beprinte, gevouwen A2, waarin een stapeltje opeenvolgend genummerde losse illustraties van verschillend formaat.

Regelmatige onregelmaat

Vanuit het AetA bestuur komen dan twee bestuursleden in de redactie. Rudy Uytenhaak (1949) is van de eerste lichting afstudeerders Bouwkunde van de jonge Technische Hogeschool Eindhoven (nu TUe), waar Apon hoogleraar is geworden. Uytenhaak neemt ook plaats in de daaropvolgende redactie onder leiding van Izak Salomons (1938-2025), die ook de vormgeving voor zijn rekening neemt. Na hem komen langzamerhand meer nakomelingen van 'de' Forumredactie in redacties van Forum, oud-studenten van Apon, Van Eyck, Bakema, Herzberger en van de vormgevers Schrofer en Beeke geven in de respectievelijke redacties vorm en inhoud aan Forum. Stabiliteit wordt gezocht met 'Openbaar Kunstbezit' als uitgever, maar deze uitgever gaat al snel failliet. Als eind tachtiger jaren Forum opnieuw wankelt, komen opeenvolgende redacties niet verder dan een enkele jaargang, een paar keer verschijnen er 'jaarboeken'.

Opnieuw trendzetter

Dan zet bestuurslid Jurriaan van Stigt (1962) een stevig fundament door met zijn Forumredactie het terugkerende probleem - hoe maak je voor weinig geld een makkelijk te reproduceren uitgave met een aantal liefhebbers met ambities en drijfveren in het vak? - te beantwoorden met Printing-on-demand, in combinatie met een stevige basis lay-out van Metahaven. Daarbij betrekt Van Stigt actief AetA-leden bij het schrijfwerk en met de vaste rubriek 'reprint' maakt hij gebruik van de rijke Forumgeschiedenis. Ook het concept van zijn opvolger, Machiel Schaap (1966), is sterk. In 10 nummers wordt 'het huis' geanalyseerd, met een verrassende vormgeving: elk nummer heeft een andere vorm, passend bij het onderwerp. De bewoner sluipt door elk nummer. En ook nu worden bij elk onderwerp leden uitgenodigd eigen artikelen te delen. In 2025 start de 17e redactie van Forum onder leiding van Lisa van der Slot (1990).

jaargang/vormgever/redactie