Fort Geldersoord

Tijdens het Rampjaar 1672 bleek dat de Franse troepen alsnog de Rijn konden oversteken, met dank aan een lage waterstand. In 1701 stelden Menno van Coehoorn en Godard van Reede vast dat ook de IJssel een risico vormde: lage waterstanden kwamen hier regelmatig voor en maakten deze rivier tot een zwak punt binnen de verdedigingslinies. Het in 1707 gegraven Pannerdensch Kanaal zou voor extra watertoevoer zorgen in de Nederrijn, maar de IJssel profiteerde daar niet van. Ook de aanleg van dammen en kribben hielp niet.

Guillaume le Vasseur des Rocques, Directeur-generaal van Fortificatiën, stelde in 1720 voor om van de oostelijke IJsseloever een inundatiegebied te maken. Zijn opvolger Christiaan Frederik Hertell kon in 1736 samen met Bernard Jacob de Roy dit idee voorleggen aan de Raad van State. Het duurde echter nog drie jaar voordat er daadwerkelijk een plan was opgesteld. Dit plan voorzag in een aan te leggen doorbraak ter hoogte van de Pleij, maar dat bleek onwenselijk: de Pleij was namelijk een Pruisische enclave. Daarom werd gekozen voor een inlaatsluis bij Westervoort in de noordelijke Rijndijk, even ten westen van het Looveer, met een te graven kanaal van de rivier naar de sluis. Hiermee kon in geval van nood het gebied tot aan Doesburg worden geïnundeerd. In 1740 stelde de Raad van State een beperkt budget van 150.000 gulden ter beschikking voor de uitvoering van de plannen.

Onder druk van de in december 1740 uitgebroken Eerste Silezische Oorlog werd haast gemaakt met de uitvoering van de plannen. Het bestek voor de twee lunetten die de inlaatsluis moesten beschermen was diezelfde maand nog gereed en op 8 maart 1741 volgde de aanbesteding. Beide lunetten werden vervolgens in juli opgeleverd. In diezelfde maand werd de eigenlijke schans - een bastion met twee hoornwerken - aanbesteed, die aan de oostzijde van de lunetten moest komen.

Volgens de planning had het fort Geldersoord eind 1741 klaar moeten zijn. De aannemer kreeg dat echter niet voor elkaar, waardoor de hulp werd ingeroepen van militairen uit Nijmegen en Arnhem. Uiteindelijk werd in 1742 als laatste het bastion met kruitmagazijn afgerond. Officieel werd Geldersoord in april 1743 opgeleverd. In het fort werden troepen gelegerd.

In 1771 maakten Pruisen en de Republiek afspraken over verbetering van het waterbeheer. Dit leidde er onder andere toe dat de IJssel voortaan meer water kreeg toebedeeld. Desondanks bleef Geldersoord gehandhaafd als vesting.

Koning Lodewijk Napoleon besloot bij decreet van 13 februari 1809 om Fort Geldersoord op te heffen. Er was immers geen dreiging meer te verwachten vanuit het oosten nadat Pruisen in 1806 door keizer Napoleon was verslagen. De minister van Waterstaat kreeg het complex nu in beheer. Het zou nog tot 1820 duren voordat het fort ook echt werd verkocht ter afbraak.

In 1953 werd op de plek van de oude inlaatsluis het nieuwe inlaatwerk Westervoort gebouwd. Dit werk was een onderdeel van de IJssellinie.

Rond 1965 is deze linie opgeheven, evenals de inlaat.

Tussen 1996 en 2010 en in 2013 heeft er diverse keren archeologisch onderzoek plaatsgevonden en in 2009 zijn funderingen van het fort opgegraven. Bij de onderzoeken zijn ook een mogelijk Karolingische hoeve en een 16e-eeuws erf (wellicht het hof Esse-Bouwinge) aangetroffen. Tevens waren er vondsten uit de ijzertijd en Romeinse periode. Het is overigens niet duidelijk of alle vondsten daadwerkelijk afkomstig zijn van historische bewoning ter plekke: tijdens de bouw van het fort is immers veel grond aangevoerd vanuit de omgeving, dus de vondsten kunnen van elders afkomstig zijn.

Vanaf 2013 is begonnen met de aanleg van landschapspark De Schans, waarbij een deel van het oude Geldersoord is gereconstrueerd, waaronder het hoornwerk. Waar bastion De Roy lag, is een woningrij gebouwd in de vorm van de voormalige wal. De inlaat uit 1953 is ook weer zichtbaar gemaakt.

Het inundatiekanaal is nog herkenbaar als een laagte.

Geldersoord is een rijksmonument, terwijl het inlaatwerk een gemeentelijk monument is.