Ferenceratops

Ferenceratops is een geslacht van plantenetende ornithischische dinosauriërs, behorende tot de Ceratopia, dat tijdens het late Krijt leefde in het gebied van het huidige Roemenië. De enige benoemde soort is Ferenceratops shqiperorum.

In 1928 beschreef de paleontoloog baron Ferenc Nopcsa een fossiel gevonden bij Vurpar, "Individu I". In 2003 werd dit door David Bruce Weishampel, Coralia-Maria Jianu, Zoltan Csiki en David Bruce Norman benoemd als een tweede soort van het geslacht Zalmoxes: Zalmoxes shqiperorum. De soortaanduiding verwijst naar de bewoners van Shqiperia, Albanees voor Albanië. Nopcsa had zich namelijk eens tot koning van dat land willen laten kronen en zijn minnaar was ook een Albanees. Er bestond meteen grote twijfel over de geldigheid van de soort.

Eenzelfde twijfel ontstond over de identiteit van Ajkaceratops, uit Hongarije, de eerste ceratopiër die uit Europa bekend was. In 2024 stelde een studie door Susannah Catherine Rose Maidment, Richard James Butler, Stephen Louis Brusatte, Luke E. Meade, Felix J. Augustin, Zoltán Csiki-Sava en Atilla Ősi dat het helemaal niet om een ceratopiër ging, maar om een euornithopode. In 2026 echter kwam een andere studie tot een geheel andere, volgens eigen zeggen zeer verrassende, conclusie. Het zou juist andersom zijn: Zalmoxes en veel andere Europese Rhabdodontidae zouden een eerder onvermoede Europese tak van de ceratopiërs vertegenwoordigen. Zalmoxes shqiperorum zou dan een apart geslacht zijn dat Ferenceratops genoemd werd. De geslachtsnaam eert Ferenc Nopcsa. De typesoort is Zalmoxes shqiperorum. De combinatio nova is Ferenceratops shqiperorum.

Het holotype, NHMUK PV R 4900, is gevonden in een laag van de Sânpetruformatie die dateert uit het Maastrichtien. Het bestaat uit een skelet met schedel. Het bewaart een stuk rechterdentarium, een ruggenwervel, de linkerschoudergordel, een stuk darmbeen, de zitbeenderen en het linkerdijbeen. Het holotype maakt deel uit van de collectie van het Natural History Museum. Ander materiaal is in 2003 aan de soort toegewezen, waaronder specimen UBB NVZ1-1.

Het holotype van Ferenceratops behoort aan een dier dat, als het inderdaad een ceratopiër betreft, rond de drie meter lang is.

De beschrijvers stelden een combinatie van onderscheidende kenmerken op. Het schouderblad is smal met een bandvormig blad. Het bovenste uiteinde van het schouderblad is verbreed. De processus acromialis steekt sterk uit met een holle bovenrand. Het ravenbeksbeen heeft een zeer lang en slank uitsteeksel naar het borstbeen lopen dat onder de onderrand van het schoudergewricht uitsteekt. Het zitbeen is slechts licht gebogen. De processus obturatorius ontbreekt.

Deze kenmerken zijn typisch voor ceratopiërs. Hetzelfde geldt voor een sterk naar buiten gebogen voorste bovenrand van het darmbeen. Daarentegen konden ze geen synapomorfieën van de Euornithopoda ontdekken. Dit suggereert dat het om een ceratopiër gaat maar strikt bewijs kan alleen geleverd worden door een fylogenetische analyse die een stamboom berekent.

Zalmoxes werd in de Euornithopoda geplaatst. In 2003 was dat nog een voor de hand liggende optie. Ceratopiërs waren niet uit Europa bekend. Zijn algemene bouw lijkt echter verenigbaar met euornithopoden. Het probleem is dat euornithopoden en ceratopiërs nauw aan elkaar verwant zijn in de Cerapoda. Basale vormen van beide groepen zouden wel eens erg op elkaar kunnen lijken, vooral in de kop.

De beschrijvers van Ferenceratops voerden een exacte cladistische analyse uit waarin Ajkaceratops kozmai, Ferenceratops shqiperorum en Zalmoxes robustus samen een ceratopische clade vormden en niet eens heel basaal maar in de basis van de Ceratopoidea, een vrij afgeleide groep. De positie van Zalmoxes robustus is echter onzeker.

Het volgende cladogram toont de evolutionaire stamboom volgens de analyse door het beschrijvende artikel; de term Ceratopoidea wordt daarin overigens niet gebruikt.

Neoceratopia	Liaoceratops yanzigouensis Aquilops americanus Archaeoceratops oshimai Auroraceratops rugosus Yamaceratops dorngobiensis Leptoceratops gracilis Mosaiceratops azumai Protoceratops andrewsi Bagaceratops rozhdestvenskyi Ceratopoidea Ajkaceratops kozmai Ferenceratops shqiperorum Zalmoxes robustus Zuniceratops christopheri Turanoceratops tardabilis Ceratopidae

• F. Nopcsa, 1928, "Dinosaurierreste aus Siebenbürgen. IV. Die Wirbelsaüle von Rhabdodon und Orthomerus", Palaeontologica Hungarica 1: 273–304
• D.B. Weishampel, C.-M. Jianu, Z. Csiki and D. B. Norman, 2003, "Osteology and phylogeny of Zalmoxes (n. g.), an unusual euornithopod dinosaur from the latest Cretaceous of Romania", Journal of Systematic Palaeontology 1(2): 65-123. DOI:10.1017/S1477201903001032
• (en) Maidment, Susannah C. R., Butler, Richard J., Brusatte, Stephen L., Meade, Luke E., Augustin, Felix J. (7 januari 2026). A hidden diversity of ceratopsian dinosaurs in Late Cretaceous Europe. Nature . ISSN:0028-0836. DOI:10.1038/s41586-025-09897-w.