European Science Foundation

De European Science Foundation (ESF) is een vereniging naar lokaal recht van de Elzas-Moezel (een regio in het oosten van Frankrijk).^[1] Het kantoor bevindt zich in Straatsburg. In 2025 telt de vereniging 10 leden uit 8 landen: België, Bulgarije, Frankrijk, Hongarije, Luxemburg, Roemenië, Servië en Turkije.^[2]

Binnen de beoordelingsactiviteiten van de ESF werkt de organisatie met een reviewerschema waarbij de inhoudelijke beoordeling wordt uitgevoerd door externe academische experts; de ESF verzorgt het proceskader.^[3][4] De beoordelingen worden uitgevoerd door internationale vakexperts, terwijl de ESF onder meer het aanmeld- en beoordelingsportaal, termijnen en procedurele richtlijnen beheert.^[5][6]

Reviewers leveren hun bijdrage doorgaans op vrijwillige basis; in specifieke gevallen kan een honorarium worden uitbetaald.^[7][8] De ESF levert deze beoordelingsdiensten aan opdrachtgevende organisaties (tegen vergoeding) als onderdeel van de activiteiten onder de merknaam Science Connect.^[9][10]

In 2008 publiceerden de EUROHORCs (European Heads of Research Councils; opgeheven in 2011 toen de leden Science Europe oprichtten) een routekaart voor een competitiever Europees Onderzoeksgebied (ERA).^[11] De ESF trad daarbij op als uitvoeringsorganisatie voor financierings- en coördinatie-instrumenten van EUROHORCs, die tussen 2011 en 2014 werden afgebouwd toen nationale onderzoeksorganisaties het gezamenlijke model van de ESF verlieten; een gelijkwaardig intergouvernementeel mechanisme is op ESF-niveau niet opnieuw ingevoerd.

In dezelfde periode werd de EU-onderzoeksfinanciering gebundeld binnen de kaderprogramma’s van de Europese Commissie, met name Horizon 2020. Dit programma, gelanceerd in 2014 met een budget van bijna €80 miljard (ongeveer €30 miljard meer dan het voorafgaande Zevende Kaderprogramma van de Commissie), was bedoeld om EU-initiatieven voor onderzoek en innovatie onder één kader te stroomlijnen, de mondiale concurrentiekracht van Europa te versterken en grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken via gecoördineerde financiering op Unieniveau.^[12]

De ESF vervult niet langer haar vroegere rol bij het uitvoeren van financieringsprogramma’s voor EUROHORCs. In plaats van te worden ontbonden blijft zij bestaan als een vereniging naar lokaal recht van de Elzas-Moezel (een regio in het noordoosten van Frankrijk met een bijzonder rechtsregime), waarbij zij vooral administratieve projectdiensten levert en zich aanmeldt voor deelname aan EU-projecten om financiering te verkrijgen.^[13][14] Daardoor verschilt de huidige ESF wezenlijk van de organisatie die vroeger Europese onderzoeksprogramma’s coördineerde, hoewel zij dezelfde naam blijft gebruiken.

De European Reference Index for the Humanities (ERIH) werd in 2002 gelanceerd door de European Science Foundation (ESF) via haar Standing Committee for the Humanities als een referentie-index van tijdschriften in de geesteswetenschappen.^[15] Vanaf 2008 riep de oorspronkelijke A/B/C-indeling van ERIH kritiek op van redacteuren en wetenschappelijke verenigingen, die waarschuwden voor mogelijk misbruik bij onderzoeksevaluaties; vakmedia berichtten over gecoördineerde protesten en opt-outs.^[16][17] In januari 2009 liet de ESF de letterbeoordelingen vallen en verving die door beschrijvende categorieën.^[16]

In 2014 werd de verantwoordelijkheid voor ERIH overgedragen van de ESF aan het Noorse NSD – Norwegian Centre for Research Data, en de index werd opnieuw gelanceerd en uitgebreid als ERIH PLUS om ook de sociale wetenschappen te omvatten.^[18][19]

Lokale berichtgeving in Straatsburg meldde eind 2012 zorgen dat de European Science Foundation (ESF) mogelijk zou worden ontbonden of naar Brussel verplaatst naarmate Europese organisaties werden geconsolideerd, terwijl tevens werd gemeld dat de ESF de voorkeur gaf om in Straatsburg te blijven. Dezelfde verslaggeving wees op dalende personeelsaantallen in die periode en noemde een algemene vergadering eind november 2012 als beslissingsmoment.^[20] In december 2012 stelden de leden van de ESF een definitieve beslissing over de toekomst van de organisatie uit tot eind 2014.^[21]

In oktober 2011 richtte de meerderheid van de lidorganisaties van de European Science Foundation (nationale organisaties voor onderzoeksfinanciering en -uitvoering) Science Europe op, een in Brussel gevestigde vereniging die bedoeld is om hun gezamenlijke belangen te vertegenwoordigen en het onderzoeksbeleid op Europees niveau te coördineren.^[22][23] Deze verandering markeerde een strategische verschuiving weg van de traditionele rollen van de ESF — beheer van programma’s en toekenning van financiering — naar een platform dat is gericht op belangenbehartiging en beleidsafstemming met de instellingen van de Europese Unie.^[24]

Science Europe nam veel van de coördinatie- en strategische functies over die voorheen door de ESF werden vervuld, maar is niet bedoeld om rechtstreeks financieringsregelingen te beheren.^[24] Tussen 2011 en 2015 bouwde de ESF haar activiteiten op het gebied van onderzoeksnetwerken geleidelijk af en droeg zij bepaalde beleid- en representatiefuncties over aan Science Europe.^[24]

Na deze overgang functioneert de ESF als een vereniging onder het lokale recht van Elzas–Moselle (Alsace–Moselle), waarbij zij niet langer de juridische status van een stichting bezit, en gaat zij verder als een kleinere organisatie voor wetenschappelijke diensten, met de nadruk op onder meer peerreview, onderzoeksevaluatie en het hosten van wetenschappelijke platforms.^[25][26] Science Europe werd de belangrijkste belangenbehartigende organisatie voor nationale financiers en uitvoerders van onderzoek in Europa.^[22]

De nationale financier FCT van Portugal contracteerde de ESF ter ondersteuning van een evaluatie in twee fasen van nationale R&D-eenheden.^[27] Het proces en de uitkomsten werden betwist door delen van de Portugese wetenschappelijke gemeenschap; in april 2015 typeerde Science de evaluatie als politiek omstreden in berichtgeving over wisselingen in de leiding van FCT.^[28] In oktober 2014 publiceerde Nature een World View-opiniecolumn van Amaya Moro-Martín waarin zij sprak van „een gebrekkig evaluatieproces dat door de ESF werd ondersteund”; de ESF eiste een rectificatie en dreigde met juridische stappen, zoals gemeld door Retraction Watch; later verklaarde de ESF dat zij „in dit stadium” geen rechtszaak wilde aanspannen.^[29][30]

In december 2014 meldde het tijdschrift Physics World dat de ESF een “eliminatiestemming” van haar leden had overleefd, terwijl haar toekomstige rol onzeker bleef omdat lopende programma’s en beleidsfuncties werden afgebouwd.^[31] De toenmalige directeur, Martin Hynes, erkende dat veel grotere nationale lidorganisaties hun lidmaatschap opzegden – met name in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk – en dat de ESF mogelijk zou doorgaan met een kleinere ledenbasis.

Volgens Hynes was “de vraag of er genoeg leden zouden zijn om de organisatie met geloofwaardigheid voort te zetten”. Daarbij gaf hij aan dat particuliere organisaties mogelijk in aanmerking zouden komen voor lidmaatschap onder herziene statuten.^[32]

Peter Fletcher van de Britse Science and Technology Facilities Council (STFC) verklaarde dat de STFC en de andere Britse onderzoeksraden bezig waren hun lidmaatschap op te zeggen, en noemde de oprichting van Science Europe “een positieve kans voor de Europese wetenschap”.^[33] De leden van de ESF keurden wijzigingen van de statuten goed om nieuwe vormen van lidmaatschap mogelijk te maken, waaronder voor particuliere organisaties – maatregelen die volgens Hynes noodzakelijk waren om een de facto ontbinding te voorkomen.^[34]

Volgens de ledenlijst van 2025 telt de vereniging tien leden uit acht landen, maar er zijn geen aanwijzingen dat particuliere organisaties daadwerkelijk tot de ESF zijn toegetreden.^[35]

Het intergouvernementele programma COST (European Cooperation in Science and Technology) – jarenlang beheerd door de ESF – werd in 2014 juridisch onafhankelijk als de COST Association naar Belgisch recht. Door het overnemen van het COST-contract met de Europese Commissie moest de nieuwe vereniging stabiliteit en continuïteit bieden voor de netwerkmissie van COST; de afscheiding werd algemeen gezien als een zichtbare inkrimping van het portfolio van de ESF.^[36]

Sinds de onafhankelijkheid heeft COST zijn activiteiten uitgebreid. In het jaarverslag 2024 worden meer dan 40 lidorganisaties, 324 actieve COST Actions en meer dan 60.000 betrokken onderzoekers en innovators genoemd – een groei van ongeveer een derde sinds de start van Horizon Europe.^[37] COST Actions zijn bedoeld om samenwerking te financieren (vergaderingen, trainingsscholen, kortdurende wetenschappelijke missies) in plaats van onderzoek zelf, en maken deel uit van het EU-beleid voor “Widening participation”. Onder Horizon 2020 reserveerde COST 50% van zijn budget voor onderzoekers uit “widening”-landen, om excellentie te verspreiden en inclusie binnen de Europese Onderzoeksruimte te versterken.^[38][39]

In april 2017 meldde de regionale pers dat de ESF haar aanwezigheid in Straatsburg bevestigde “op andere grondslagen”, waarbij een overgang van circa 120 medewerkers naar 19 werd beschreven na drie ontslagrondes (twee vrijwillige, één verplichte). Daarna begon de ESF administratieve diensten aan te bieden onder de merknaam Science Connect.^[40][41] In 2025, met behoud van haar naam, verscheen de ESF opnieuw onder een nieuwe merkidentiteit.

De volgende tien lidorganisaties staan vermeld op de website van de European Science Foundation:^[42]

• België: Fonds de la Recherche Scientifique (F.R.S.–FNRS)
• Bulgarije: Българска академия на науките (Bulgaars Academie van Wetenschappen)
• Frankrijk: Institut français de recherche pour l’exploitation de la mer (Ifremer)
• Hongarije: Magyar Tudományos Akadémia (Hongaarse Academie van Wetenschappen)
• Luxemburg: Fonds National de la Recherche (FNR)
• Roemenië: Consiliul Național al Cercetării Științifice
• Servië: Српска академија наука и уметности (Servische Academie van Wetenschappen en Kunsten)
• Turkije: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK)

De jaarlijkse algemene vergadering is het besluitvormende orgaan van de ESF. Zij kiest de voorzitter van de ESF en het Executive Board, keurt de begroting en de rekeningen goed en neemt nieuwe leden op. De afgevaardigden van de vergadering worden door de lidorganisaties van de ESF benoemd. Het Executive Board bepaalt de algemene strategie van de ESF en ziet toe op de uitvoering daarvan. Het bestaat uit de voorzitter van de ESF en 3 tot 8 vertegenwoordigers van de lidorganisaties en komt tweemaal per jaar bijeen. De voorzitter vertegenwoordigt de ESF officieel naar buiten en in de betrekkingen met andere organisaties. De Chief Executive is verantwoordelijk voor het beheer van het ESF-secretariaat en voor de uitvoering van de besluiten van de algemene vergadering en het Executive Board. Sinds 2019 bekleedt Nicolas Walter deze functie; de ambtstermijn is sindsdien onbepaald.^[43] Hoewel de ESF publiekelijk een gendergelijkheidsplan promoot, is tot nu toe slechts één vrouw in dit ambt benoemd: Marja Makarow (2008–2011).^[44]

Zie de categorie European Science Foundation van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.