Ericus Walten

Ericus Walten (Zwolle, ca. 1663 – Den Haag, 1697) was een Nederlands pamflettist en polemist. Hij werd vooral bekend als een radicale verdediger van het gedachtegoed van Spinoza en als een uitgesproken criticus van kerk en overheid. Zijn werk wordt gerekend tot de Radicale Verlichting.

Walten werd omstreeks 1663 geboren in Zwolle. Over zijn jeugd en opleiding is weinig bekend. In de jaren 1680–1690 begon hij zich te profileren als schrijver van pamfletten en polemische geschriften, waarin hij zich mengde in actuele religieuze en politieke debatten.

In zijn teksten trad Walten op als fel tegenstander van kerkelijke en wereldlijke autoriteiten die volgens hem de vrijheid van denken en schrijven beknotten. Hij verdedigde openlijk het rationalistische gedachtegoed van Spinoza's filosofie, waarmee hij behoorde tot de radicale vleugel van de Nederlandse Republiek in de late 17e eeuw.

Walten publiceerde anoniem of onder schuilnamen diverse pamfletten, waarin hij pleitte voor onbeperkte gewetensvrijheid en persvrijheid. Hij viel predikanten en regenten aan die censuur uitoefenden, en stelde dat ware religie slechts kon bestaan in persoonlijke overtuiging, los van kerkelijke instituties.

Zijn stijl was polemisch en soms agressief, wat hem berucht maakte onder tijdgenoten. Hij zocht aansluiting bij vrijdenkers en radicale kringen die de erfenis van Spinoza levend hielden.

In 1694 werd Walten gearresteerd wegens opruiende geschriften en wegens de beschuldiging van majesteitsschennis. Hij bracht de laatste jaren van zijn leven in gevangenschap door. In 1697 overleed hij in Den Haag, nog voordat een vonnis was uitgesproken. Zijn dood maakte een einde aan een korte maar felle carrière als schrijver.

Het werk van Walten moet worden begrepen tegen de achtergrond van de Radicale Verlichting. Historici, onder wie Jonathan Israel en Margaret C. Jacob, hebben gewezen op een netwerk van vrijdenkers, Hugenoten en boekhandelaren in de Republiek en Engeland, dat vanaf de jaren 1680 subversieve ideeën verspreidde via clandestiene literatuur.^[1]

Binnen dit milieu circuleerden teksten die fel gekant waren tegen absolutisme en kerkelijk gezag, en die religieus scepticisme, deïsme en soms atheïsme uitdroegen. Spinoza's Tractatus theologico-politicus en latere werken als het anonieme Traité des trois imposteurs behoorden tot deze traditie. Waltens verdediging van Spinoza en zijn aanvallen op de gevestigde kerkelijke en politieke orde sluiten hierbij aan.

De netwerken waarin Walten opereerde, waren ook verbonden met bredere vormen van sociabiliteit die zich later ontwikkelden, waaronder de vroege vrijmetselaarskringen in de Republiek. Figuren als Jean Rousset de Missy en Prosper Marchand bewogen zich zowel in de wereld van clandestiene manuscripten als in de opkomende loges. Deze verbanden onderstrepen hoe pamfletten als die van Walten deel uitmaakten van een bredere Europese radicale cultuur, waarin vrijheid van denken en meningsuiting centraal stond.^[2]

Ericus Walten geldt als een van de meest uitgesproken vertegenwoordigers van de Radicale Verlichting in de Noordelijke Nederlanden. Zijn leven en werk illustreren de spanningen tussen de opkomende pleidooien voor vrijheid van meningsuiting en de pogingen van kerk en staat om orthodoxie en orde te handhaven. Moderne historici zien hem als een scharnierfiguur in de receptie van Spinoza en in de vroege geschiedenis van de Nederlandse vrijdenkerij.

• Radicale Verlichting