Dorpskerk (Hoogkerk)
| Dorpskerk De Olle Kerk | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
De westgevel van de kerk in 2013 | ||||
| Locatie | ||||
| Land | Nederland | |||
| Regio | Groningen | |||
| Plaats | Hoogkerk (Groningen) | |||
| Adres | Hoendiep 210 | |||
| Coördinaten | 53° 13′ NB, 6° 30′ OL | |||
| Gewijd aan | Maria en Sint-Ulrich | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Gebouwd in | 13e eeuw | |||
| Restauratie(s) | 1962-1967 | |||
| Huidige bestemming | Kerkgebouw | |||
| Gesloopt in | 1514 (toren) | |||
| Monumentale status | Rijksmonument | |||
| Monumentnummer | 18750 | |||
| Bouwkundige informatie | ||||
| Architect(en) | De Vrieze (restauratie 1962-1967) | |||
| Bouwmethode | Zaalkerk | |||
| Bouwmateriaal | Baksteen | |||
| Stijlperiode | Romaans | |||
| Toren | Dakruiter | |||
| Interieur | ||||
| Preekstoel | 18e eeuw | |||
| Doopvont | 19e eeuw | |||
| Altaar | Gereconstrueerd tegen de oostmuur | |||
| Orgel | Van Dam, 1848 | |||
| Kerkprovincie en -genootschap | ||||
| Denominatie | Protestantse Kerk in Nederland | |||
| Detailkaart | ||||
  | ||||
| Lijst van Groninger kerken | ||||
| ||||
De Dorpskerk (ook wel: De Olle Kerk) is een kerkgebouw uit de dertiende eeuw aan het Hoendiep in Hoogkerk in de Nederlandse provincie Groningen. Oorspronkelijk had de kerk een toren, maar deze is in 1514 verloren gegaan in de strijd tussen de stad Groningen en Saksen.
Geschiedenis
De kerk van Hoogkerk werd gesticht op een uitloper van de Rug van Tynaarlo, landrug parallel aan de Hondsrug. Hoogkerk maakte in de middeleeuwen deel uit van de parochie Lieuwerderwolde, wat ook Leegkerk en Dorkwerd omvatte. Reeds rond 1335 wordt voor het eert melding gemaakt van een pastoor in Zuid-Lieuwerderwolde ("Sutliuwarthrawolt"), hiermee zal Hoogkerk bedoeld zijn. In 1379 wordt Hoogkerk voor het eerst vermeld als "Alta Ecclesia in Liuwerdewolde".[1] De luidklok van de kerk uit 1451 werd gegoten ter ere van Maria en Ulrich van Augsburg. In het noorden van Nederland wordt deze Ulrich nergens anders als patroon gevonden.[2]
Tijdens de restauratie van de kerk van 1962-1967 werd archeologisch onderzoek uitgevoerd door Herre Halbertsma. Halbertsma vond geen sporen van een voorganger van de huidige kerk. Mede op basis van de opzet, de romaanse stijl en de bouwvorm kan de huidige kerk in het eerste kwart van de dertiende eeuw gedateerd worden. Het schip werd tegelijk gebouwd met het koor. De kerk bezat ook een forse aangebouwde toren aan de westzijde.[3] Het koor is smaller dan het schip en springt dan ook iets in; dit komt vaker voor bij kerken aan de rand van het Drents Plateau.[noot 1]
De kerk werd tijdens de Saksische Vete door de stad Groningen gebruikt als een vesting. In de strijd werd de kerk beschoten en in brand gestoken. De toren raakte hierbij zo zwaar beschadigd dat deze instortte. Ongeveer twintig jaren later werd de kerk hersteld. Het kerkgebouw kreeg zijn huidige vorm door de restauratie in de periode 1962-1967 onder leiding van Pieter Lauwrens de Vrieze. Hierbij werd de kerk naar het westen verlengd tot zijn oorspronkelijke omvang van de 13e eeuw, maar zonder westtoren.
In 2014 ging de Hervormde gemeente Hoogkerk-Oostwold samen met de de Gereformeerde Kerk Hoogkerk om zo de Protestantse Gemeente te Hoogkerk te vormen. Aanvankelijk beschikte deze gemeente naast de Dorpskerk ook over het kerkgebouw Elim aan de Barkstraat, maar sinds 2023 worden enkel diensten gehouden in de Dorpskerk.[4]
Exterieur
De eenbeukige kerk heeft een inspringende koor dat rechtgesloten is. Tijdens de restauratie van 1962-1967 werden de muren van het koor weer verlaagd tot de hoogte in de 13e eeuw. De noord- en zuidmuren hebben nog romaans boogfriezen uit de 13e eeuw. Het boogfries in de oostelijke muur is gereconstrueerd.[5] Aan de noord- en zuidzijde heeft de kerk geprofileerde ingangen die zijn teruggebracht. De westmuur heeft ontwerpen van K.I. Pelgrom met rune-tekens. De dakruiter werd vernieuwd tijdens de restauratie in de jaren 60.[6]
Doorkijkje naar de kerk vanuit het zuiden (2014)
Kerk vanuit het noordoosten (2014)
Runentekens van Karl Pelgrom in de westmuur (2014)
Interieur
De kerk heeft een vlak balkenplafond dat van schilderingen is voorzien. De triomfboog op de overgang van het schip naar het koor was verwijderd in 1912, maar werd hersteld tijdens de restauratie in de jaren 60.[7] Tijdens deze restauratie werden verder de banken verwijderd en werd de 18e-eeuwse preekstoel in rococostijl overgebracht van het koor naar de noordmuur van het schip. Verder werden in de jaren 60 ook enkele vensters en muuropeningen met kleur geaccentueerd. Boven de zuidingang van het koor bevindt zich nog een driepasmotief. In de kerk zijn nog enkele restanten aanwezig die herinneren aan de tijd van voor de Reformatie. Op de noordmuur is nog een tweetal wijdingskruisen te zien. In de noordmuur van het koor is nog een sacramentsnis met spitsboog aanwezig. Tegen de oostmuur van het koor werd op een aangetroffen fundering een altaar gereconstrueerd met een gevonden altaarsteen van rood zandsteen. In het schip werden tegen de triomfboog ook de fundering aangetroffen van zijaltaren. Dit fundament is aangegeven in de vloer.[8] In de kerk bevinden zich een vijftal grafzerken:
- Bernardina Fritema (1637), eerste vrouw van William Makdowell, hoogleraar en rector magnificus van de universiteit van Groningen.
- Corneelys Albers (†1619).
- Saske Tonnys (†1721).
- Jan Harm Franke (†1752), was zeepzieder van beroep. De familie Franke werd eigenaar van de Elmersmastede te Hoogkerk.
- Johanna van Kaps (†1772), vrouw van Jan Harms Franke.
Interieur naar het oosten (1960)
18e-eeuwse kansel (2012).jpg)
Interieur (2021)
Sacramentsnis. In de jaren 1960 hersteld bij de restauratie. (2021)
Nis met kruis (2021)
Orgels
De Dorpskerk heeft in de loop der jaren meerder orgels gehad. Oorspronkelijk had de kerk een huisorgel. In 1851 werd een orgel van Geert Pieters Dik geplaatst. In 1872 vervangen werd dit orgel van Dik vervangen door een orgel van Roelf Meijer uit een kerk in Veendam. Dat orgel werd in 1923 verkocht aan de gereformeerde kerk in Zoeterwoude (daar met de kerk gesloopt in 1956) om plaats te maken voor een orgel van Wilhelm F. Stegerhoff uit Paderborn via orgelbouwer Jan Tromp uit Winsum. Dit orgel werd bij de aanvang van de restauratie in 1963 gesloopt. In 1967 werd in plaats hiervan een nieuw elektronisch orgel van de firma Heyligers geplaatst nadat een demoversie van dit orgel in de Refajahkerk goed bevallen was. Dit bleek echter geen gelukkige keuze: het orgel was al in 1980 aan vervanging toe.
In 1985 werd het huidige aangekocht van de kerk van Pietersbierum. Dit pijporgel was in 1848 vervaardigd door de orgelbouwers Van Dam en werd in 1867 door deze firma uitgebreid. Het werd in 1988 geplaatst in de kerk van Hoogkerk. Hierbij werd de orgelgalerij uitgebreid en werd gebruikgemaakt van galerij die ook in Pietersbierum was aangekocht. De dispositie van het huidige orgel luidt als volgt:[9]
|
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||
Interieur naar het westen in 1960 met op de achtergrond het Stegerhofforgel van Jan Tromp uit 1923.
Van Damorgel uit 1848 uit Pietersbierum dat in 1988 geplaatst werd. (2000)
Externe link
Zie ook
Geraadpleegde literatuur
- Hissink, W. (2018). Hoogkerk, Hervormde Kerk. [online] Beschikbaar via: Orgelsite.nl. [Geraadpleegd op 25 oktober 2025].
- Karstkarel, P. (2007). Alle middeleeuwse kerken: Van Harlingen tot Wilhelmshaven. Groningen: Noordboek. ISBN 90-3300-558-1
- Ligtendag, W.A. (1995). De Wolden en het water. De landschaps- en waterstaatsontwikkeling in het lage land ten oosten van de stad Groningen vanaf de volle middeleeuwen tot ca. 1870. Groningen: REGIO PRojekt. ISBN 90-5028-066-8
- Roemeling, O.D.J. (2010). Mariapatronicia in de provincie Groningen. Groninger Kerken, 27(2), pp.56-60.
- Steensma, R. (2006). Verdwenen zijaltaren in Groninger kerken I - De dorpskerken. Groninger kerken, 23(2), pp.33-40.
- Tel, T. (2020). De kostbare restauratie van de Olle Kerk in Hoogkerk (1963-1967): Hoe door terug te gaan naar het begin een ramp uit beeld verdwijnt. Hervonden Stad, 25, pp.118-129.
Noten
Verwijzingen
- ↑ Ligtendag (1995), p.74.
- ↑ Roemeling (2010), p.58.
- ↑ Tel (2020), pp.119-120.
- ↑ Protestantse Gemeente te Hoogkerk (2025). Home. [online] Beschikbaar via: Pghoogkerk.nl. [Geraadpleegd op 5 oktober 2025].
- ↑ Tel (2020), pp.125-126.
- ↑ Tel (2020), p.125.
- ↑ Tel (2020), p.125.
- ↑ Steensma (2006), p.38.
- ↑ Hissink (2018).