Dodenrol

Een dodenrol (Latijn: rotulus mortuorum) was een perkamenten rol waarmee in het middeleeuwse Europa het overlijden van een voornaam persoon werd bekendgemaakt.^[1] Deze praktijk ontstond omstreeks 800 en duurde voort tot 1563, met het hoogtepunt van de 11e tot de 13e eeuw. In sommige Duitse streken bleven dodenrollen in gewijzigde vorm in gebruik tot diep in de 20e eeuw.

De rotuli mortuorum bieden materiaal voor zowel de paleografie als om centra van geleerdheid onderling te vergelijken.

In de middeleeuwse kloosters was de gewoonte ontstaan om sommige kerken en religieuze instellingen die deel uitmaakten van een gebedsgenootschap, via een soort mystieke gebedsketen, op de hoogte te brengen van het afsterven van een pater, broeder, zuster of weldoener van de instelling.

Onder dit overlijdensbericht (bovenaan de rol) werden telkens ontvangstmeldingen toegevoegd. Geleidelijk werden deze meldingen langer en ontstond op veel plaatsen de gewoonte om condoleances, gebeden of verzen neer te schrijven.

Sommige exemplaren waren fraai versierd.

Een bode, genaamd breviator, gerulus, rollifer, rotularius of tomiger, ging met het document langs bij de verschillende instituties – in veel gevallen religieuze gemeenschappen – die een relatie onderhielden met de overledene. Dit kon soms een tocht van meer dan duizend kilometer inhouden.

• De dodenrol van Mathilde van Préaux was met 20 meter uitzonderlijk lang.

• In de Sint-Baafskathedraal in Gent wordt een dodenrol uit 1406 bewaard die bestaat uit 51 aan elkaar genaaide perkamenten vellen, versierd met een miniatuur waar de heiligen van de Sint-Baafsabdij op afgebeeld staan: Bavo van Gent, Livinus van Gent, Macharius en Lan­doaldus. Het geheel is gebonden in leer. Ze was in 1406 uitgevoerd in opdracht van abt Joris van der Zichelen, die daarbij om gebeden vroeg voor de zielerust van zijn laatste twee voorgangers, Jan III en Wouter III, en voor andere leden van de abdij.^[2]
• Op de dodenrol van de abt Rafaël van Bourgondië van 1507-1508 staat dezelfde afbeelding als de dodenrol uit de Sint-Baafskathedraal.^[2]

• Jean-Claude Kahn, Les moines messagers. La religion, le pouvoir et la science saisis par les rouleaux des morts, XIe-XIIe siècles, 1987, ISBN 9782706269219
• Gabriela Signori, "Totenrotel und andere Medien klösterlicher memoria im Austausch zwischen spätmittelalterlichen Frauenklöstern und –stiften" in: Nonnen, Kanonissen und Mystikerinnen. Religiöse Frauengemeinschaften in Süddeutschland, eds. Eva Schlotheuber e.a., 2008, p. 281‑296
• Lynda Rollason, "Medieval Mortuary Rolls. Prayers for the Dead and Travel in Medieval England" in: Northern History, vol. 48, no 2, 2011, p. 187‑223. DOI:10.1179/007817211X13061632130449
• Jean Dufour, Recueil des rouleaux des morts (VIIIe siècle-vers 1536), Paris, Diffusion de Boccard, 5 dln., 2005-2013
• Esther Dehoux, "Comte, y es-tu ? Comtes et comtesses dans les rouleaux des morts (Xe-début XIIe siècle)" in: Trajectoires, 2017. DOI:10.4000/trajectoires.2206