De doop van Christus (Piero della Francesca)
| De doop van Christus | ||||
|---|---|---|---|---|
.jpg) | ||||
| Kunstenaar | Piero della Francesca | |||
| Jaar | circa 1437-45 | |||
| Techniek | Tempera op paneel (populier) | |||
| Afmetingen | 167 × 116 cm | |||
| Museum | National Gallery | |||
| Locatie | Londen | |||
| Inventarisnummer | NG665 | |||
| ||||
De doop van Christus (Engels: The Baptism of Christ) is een schilderij van Piero della Francesca dat hij omstreeks 1437-45 maakte. Het is het oudste werk van de kunstenaar dat bewaard is gebleven. Sinds 1861 maakt het deel uit van de collectie van de National Gallery in Londen.
Herkomst
Het paneel werd gemaakt voor de kerk San Giovanni Battista in Val d'Afra in Sansepolcro, de geboorte- en woonplaats van de schilder. In 1433 werd een contract opgesteld voor het houtwerk naar een ontwerp van Antonio d’Anghiari, de leermeester van Piero della Francesca. Op enig moment moet hij de opdracht aan zijn talentvolle leerling hebben overgedragen. Uit een document uit 1437 is bekend dat Piero contact had met de opdrachtgever van het altaarstuk. De overige delen van het polyptiek werden rond 1465 voltooid door Matteo di Giovanni.[1]
De verwijzingen naar het Concilie van Ferrara-Florence, zoals de processie van Byzantijnse hoogwaardigheidsbekleders op de achtergrond, plaatsen het in de periode direct na 1439. De kleurstelling, in zachte pasteltinten, wijst op de sterke invloed van Domenico Veneziano, met wie Piero della Francesca vanaf de tweede helft van de jaren 1430 samenwerkte.
Een gezant van koningin Victoria, Sir Charles Lock Eastlake, die op jacht was naar werken voor Engelse musea, ontdekte het schilderij rond 1858 in de sacristie van de kathedraal van Sansepolcro. Hij zag echter van een koop af, omdat het schilderij beschadigd was. Een paar maanden later kocht een andere Engelsman, de jongere Sir John Charles Robinson, het werk voor de spoorwegindustrieel Matteo Uzielli, voor vierhonderd pond, nadat hij er niet in was geslaagd een dergelijk bedrag te verkrijgen van de curatoren van het kort daarvoor opgerichte Victoria and Albert Museum. Na Uzielli's dood in 1861 kocht Eastlake, misschien vervuld van spijt dat hij het meesterwerk had laten glippen, het schilderij alsnog voor zichzelf. Kort daarna besloot hij het echter toch te verkopen aan de National Gallery. Dit leidde ertoe dat er opnieuw internationale belangstelling voor Piero della Francesca ontstond.
Voorstelling
De compositie is gecentreerd rond Christus, die in de rivier de Jordaan wordt gedoopt door Johannes de Doper, die gekleed is in een tuniek van kamelenhaar met een leren gordel. Er is te zien hoe het water door Jezus' haar naar zijn voorhoofd loopt. Boven Christus is een duif afgebeeld, een voorstelling van de Heilige Geest.[2] Zijn verkorte vleugels lijken op de wolken in de lucht. Dunne gouden strepen stellen het goddelijke licht voor dat met de duif neerdaalt. De oorspronkelijke lijst van het drieluik bevatte mogelijk een rond schilderij boven de duif dat God de Vader voorstelde, die met Christus en de Heilige Geest de Drie-eenheid zou completeren. De drie engelen aan de linkerkant vormen in de compositie een visueel tegengewicht voor Johannes de Doper. De engelen, elk gekleed in kleurrijke gewaden, worden van Jezus gescheiden door een witte boomstam. Achter Johannes worstelt een man in een witte onderbroek, met zijn voeten al in het water, om uit zijn onderhemd te komen.
Piero situeerde de scène in een landschap dat bekend was bij zijn tijdgenoten. Sansepolcro stond model voor het versterkte stadje aan de voet van een heuvel op de achtergrond. De planten die de schilder zorgvuldig weergaf op de voorgrond, kwamen voor in de buurt van de stad. De boom op de voorgrond is een walnoot, waarschijnlijk een verwijzing naar een legende over de stichting van de stad. Daarin wordt verteld hoe twee pelgrims, Egidio en Arcano, die terugkeerden uit het Heilige Land, onder een notenboom in slaap vielen. Toen ze wakker werden hing de tas waarin ze relieken bewaarden in de boom. Dit was voor hen een teken op die plek een kerk op te richten.[3] De reflectie op het water van de Jordaan is een opvallend detail op het schilderij. In de schaduw van de boom verdwijnt deze spiegeling en is de bodem van de rivier te zien. Slechts een dun streepje op de voeten van Jezus en Johannes verraadt het stromende water. Dit is een van de eerste werken in de kunstgeschiedenis waarop dit fenomeen is afgebeeld. Mogelijk koos Piero voor deze oplossing, omdat het niet toegestaan was om een weerspiegeling van Christus af te beelden.
In tegenstelling tot de traditionele iconografie houden de engelen niet Christus' kledingstukken, maar elkaar vast. Dit kan worden geïnterpreteerd als een toespeling op het Concilie van Ferrara-Florence (1438-1439), dat de eenwording van de Westerse en Oosterse Kerken nastreefde. Ambrosius Traversari (†1439), voormalig prior-generaal van de Camaldulese congregatie, was een groot voorstander van deze unie. In Sansepolcro lag een belangrijke camaldulenzer abdij en mogelijk was Traversari betrokken bij de opdracht voor het altaarstuk of was het bedoeld als een eerbetoon aan hem na zijn overlijden. De figuren gekleed in oosterse stijl achter de neofiet (de dopeling) aan de rechterkant worden doorgaans geïnterpreteerd als Byzantijnse hoogwaardigheidsbekleders. Een van hen wijst verbaasd naar de hemel waar de Heilige Geest verschijnt. Als alternatieve lezing zouden de drie engelen ook de drie aspecten van de Drie-eenheid kunnen vertegenwoordigen.
Piero della Francesca stond in zijn tijd bekend als een autoriteit op het gebied van perspectief en meetkunde. Zijn aandacht voor dit thema is te zien aan de arm en het been van Johannes, die twee even grote hoeken vormen. De figuur van Christus, Johannes' hand met een kom en de vogel vormen een as die het schilderij in twee symmetrische delen verdeelt. De stam van de boom, die dezelfde kleur als Jezus' lichaam heeft, versterkt deze verticale lijn.
Afbeeldingen
Het schilderij met lijst
Detail
Detail
Literatuur
- Pietro Allegretti (2003). Piero della Francesca. Milaan: Rizzoli/Skira. p. 90–91
- Birgit Laskowski (1998). Piero della Francesca. Keulen: Könemann. p. 12, 14, 15
- Silvia Ronchey (2006). L'enigma di Piero. Milaan: BUR.
- Erika Langmuir (2016). The National Gallery, Companion Guide. Londen: National Gallery Global. p. 81-83
Externe links
- (en) Informatie over het schilderij op de website van de National Gallery. Geraadpleegd op 12 december 2025.
- (it) Federico Giannini en Ilaria Baratta, Attorno al Battesimo di Piero della Francesca. Il Polittico di Matteo di Giovanni a Sansepolcroa. Geraadpleegd op 12 december 2025.
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel The Baptism of Christ (Piero della Francesca) op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Battesimo di Cristo (Piero della Francesca) op de Italiaanstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
