De Materie

De Materie is een compositie van de Nederlandse componist Louis Andriessen, waaraan hij werkte in de periode van 1984 tot 1988.^[1] Het veelomvattende werk voor koor en orkest, niet in te delen binnen een muzikaal genre maar met elementen van opera, oratorium en symfonie, wordt als zijn magnum opus beschouwd.

In de bijna twee uur durende compositie onderzoekt de componist hoe de menselijke geest de materie beïnvloedt en andersom, in de vorm van vier delen die als muzikale essays kunnen worden opgevat. "Ik wilde laten zien, op vier verschillende manieren, hoe de geest, de persoon, omgaat met de tastbare werkelijkheid", zei Andriessen zelf.^[2] Zijn biografe Jacqueline Oskamp ziet De Materie als "een groot autobiografisch mozaïek, omdat het Andriessens temperament, zijn interesses, zijn innerlijke tegenstrijdigheden, zijn muzikale liefdes, zijn veelkleurige en complexe persoonlijkheid weerspiegelt".^[1] Regisseur Robert Wilson droeg enkele ideeën aan voor het libretto en ontwierp ook de decors voor de eerste geënsceneerde productie in het Holland Festival 1989.

Voor de vier delen koos Andriessen beslissende momenten uit de Nederlandse cultuurgeschiedenis:

1. Deel I voor tenor en acht stemmen: het Plakkaat van Verlatinghe, waarmee de Staten-Generaal zich in 1581 onafhankelijk verklaarden van de koning van Spanje, de Nederlandse scheepsbouw zoals beschreven in 1690 door de Amsterdamse burgemeester Nicolaes Witsen, en de Idea Physicæ uit 1610 waarin David Gorlaeus zijn vroege atoomtheorie uiteenzet. De 144 daverende klappen waarmee De Materie opent^[3] symboliseren de luidruchtige bedrijvigheid in de Amsterdamse haven in de VOC-tijd. Andere muzikale motieven verwijzen naar het middeleeuwse strijdlied L'homme armé, het geuzenlied Merck toch hoe sterck en Das wohltemperierte Klavier van Bach.
2. Hadewijch voor sopraan en acht stemmen: het zevende visioen van de 13e-eeuwse mystica Hadewijch. Hiervan zei Andriessen: "Het enige wat je moet zeggen is: ik heb geprobeerd een zo mooi mogelijk stuk te maken".^[4]
3. De Stijl voor vier vrouwenstemmen en vrouwelijke spreker: de "volstrekt rechte lijn", de abstracte schilderkunst van Piet Mondriaan en de kunstbeweging De Stijl. Geschreven voor bigband met zang, een prominente rol voor vijf saxofoons en een boogiewoogie voor pianosolo.
4. Deel IV voor vrouwelijke spreker en acht stemmen: een muzikale verwijzing naar de Pavane uit 1937 van vader Hendrik Andriessen, delen uit sonnetten van Tachtigers-dichter Willem Kloos en teksten over liefde, dood en wetenschap van Marie Curie. De Materie eindigt met de vier akkoorden waarop het gehele werk berust.

Het werk zit vol verwijzingen naar oude muzikale vormen en technieken die telkens op eigentijdse wijze worden verwerkt. Aan het 'groot ensemble' dat in alle vier delen het instrumentale aandeel verzorgt, zijn instrumenten toegevoegd die ongebruikelijk zijn in een symfonieorkest, zoals saxofoons, (contra)basklarinetten, elektrische gitaren, basgitaren, synthesizers en drums.

• De wereldpremière op 1 juni 1989 in het Holland Festival werd geleid door dirigent Reinbert de Leeuw, die het werk uitvoerde met De Nederlandse Opera in het Muziektheater (Amsterdam) met als solisten James Doing, Wendy Hill, Beppie Blankert en Marjon Brandsma. Regisseur van de enscènering was Robert Wilson. Na zeven opvoeringen in Amsterdam volgde nog een voorstelling in zowel het AT&T Danstheater in Den Haag als de Rotterdamse Schouwburg.
• De eerste concertante uitvoeringen vonden plaats in 1992 in de Beurs van Berlage in Amsterdam, de Anton Philipszaal in Den Haag en Vredenburg in Utrecht door de zangers James Doing en Susan Narucki, de spreekstemmen van Beppie Blankert en Chris Nietvelt, het Nederlands Kamerkoor, het Asko Ensemble en het Schönberg Ensemble onder Reinbert de Leeuw.
• In de Verenigde Staten werd het tweede deel Hadewijch uitgevoerd tijdens het Tanglewood Music Festival in 1994, waarna het complete werk zijn eerste uitvoering kreeg in 2004 in het Lincoln Center, New York.
• In Engeland beleefde Hadewijch haar première in 1993 tijdens het Huddersfield Contemporary Music Festival en het complete werk in 1994 tijdens 'Meltdown' in het Southbank Centre in Londen.
• In Nederland stond in mei-juni 2008 het complete werk na zestien jaar weer op het programma van het Asko Ensemble en het Schönberg Ensemble onder leiding van Reinbert de Leeuw, met onder anderen Valdine Anderson (sopraan), Beppie Blankert en Marlies Heuer (spreekstem) en Christopher Gillett (tenor). Uitvoeringen in De Doelen (Rotterdam) en Concertgebouw (Amsterdam).^[5]
• Uitvoeringen vonden ook plaats op 5 april 2017 in Amsterdam (Muziekgebouw aan 't IJ) op het World Minimal Music Festival en op 8 april 2017 in het Koninklijk Conservatorium (Den Haag). Uitvoerenden: Kristina Bitenc (sopraan), Georgi Sztojanov (tenor), Nina van Essen (spreekstem) en Elsie de Brauw (spreekstem), Asko Schönberg en Ensemble Academie (Conservatoriumstudenten) onder leiding van Reinbert de Leeuw.
• Op 10 januari 2026 werd De Materie concertant uitgevoerd met rechtstreekse radio-uitzending in de NTR-ZaterdagMatinee in het Koninklijk Concertgebouw te Amsterdam door Elisabeth Hetherington (sopraan), Robin Tritschler (tenor), Yela de Koning (spreekstem), Stephanie Pan (spreekstem) en Het Muziek (het vroegere Asko Schönberg) onder leiding van Bas Wiegers.^[3] Het concert werd een week later herhaald in De Doelen in Rotterdam.

Voor een uitgebreid verslag van de wording van De Materie zie Jacqueline Oskamp, Groots is de liefde. Biografie van Louis Andriessen (1939-2021), hoofdstuk Autobiografisch mozaïek, pp. 281-303. Ambo Anthos, Amsterdam, 2025. ISBN 9789026349133

• Louis Andriessen, De Materie. Susan Narucki, James Doing, Cindy Oswin, Gertrude Thoma, leden van het Nederlands Kamerkoor, Schönberg Ensemble, Asko Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw. Opgenomen in 1994 in Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht, uitgebracht in 1996. Nonesuch Records 7559-79367-2. Tijdsduur 1u. 48', twee cd's.

• De Materie, Louis Andriessen Platform.
• (en) Boosey & Hawkes publisher page on De Materie