Damiaanmuseum

In 1895 werd het geboortehuis van pater Damiaan verkocht aan de Congregatie van de Heilige Harten van Jezus en Maria om er een klooster op te richten. Het grootste deel van de boerderij werd gesloopt om plaats te maken voor nieuwe kloostergebouwen. Het eigenlijke geboortehuis werd min of meer bewaard. De verschillende ruimten werden evenwel aangepast aan hun nieuwe functie. De paters bouwden de schuur om tot woonruimte, namen hun intrek in de slaapkamers op de eerste verdieping en richtten de leefruimten op het gelijkvloers in als spreekkamer en museumruimte. De geboortekamer van Damiaan wordt geïncorporeerd in een kapel.

Pater Maurits Raepsaet, overste van wat later de Belgische provincie van de Paters van de Heilige Harten zal worden, wilde op de plaats waar de grote held der naastenliefde en toekomstige heilige Damiaan geboren werd een herinneringsplek maken. Mede met de hulp van Damiaans medewerker Joseph Dutton slaagde hij erin heel wat voorwerpen die aan Damiaan hadden toebehoord en nog aanwezig waren in zijn huis en in de Sint-Philomenakerk op Kalaupapa te verzamelen. Vanaf het begin van de 20ste eeuw werden ze bewaard in het geboortehuis.

In 1906 werd een nieuwe kloostervleugel grenzend aan de schuur aangebouwd en in 1907 werd het klooster een noviciaat (opleidingshuis voor kandidaat-kloosterlingen). Tussen 1909 en 1910 breidde men het neogotisch kloostercomplex uit met bijkomende gebouwen en een kapel. In 1929 maakte de schuur plaats voor een nieuw studiehuis.

Intussen waren er ook plannen om een museum over pater Damiaan in België op te richten. Eind 1936, na de overbrenging van het lichaam van Damiaan naar België, trok de toenmalige provinciale overste, pater Paul Vanhoutte, naar de Verigde Staten en Hawaï om aan de burgerlijke en kerkelijke autoriteiten zijn dankbaarheid te betuigen voor hun medewerking bij de overbrenging van het lichaam van Damiaan. Hij liet deze kans niet schieten om voorwerpen te verzamelen voor het toekomstige museum. Zo ontmantelde hij in de Sint-Philomenakerk op Kalaupapa het door Damiaan vervaardigde hoofdaltaar om het te verschepen naar België. In de sacristie nam hij een monstrans, een processievaandel, een achttiende-eeuws altaarmissaal en wellicht een in pandanus ingebonden muziekhandschrift mee. Het Bishop Museum in Honolulu schonk hem daarenboven een collectie Hawaïaanse etnografische voorwerpen. Hij slaagde er eveneens in om via de nicht van de Engelse schilder Edward Clifford, die Damiaan portretteerde in 1888, portretten te verwerven voor zijn museum. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kwam pater Vanhoutte om het leven en zijn plannen om een Damiaanmuseum op te starten in Leuven werden samen met hem begraven.

In de nacht van 25 op 26 september 1943 werd het klooster in Tremelo door een brand vernield. Het geboortehuis van Damiaan met daarin de vele voorwerpen die daar bij mekaar gebracht waren, bleven gespaard. Na de voltooiing van het nieuwe klooster in 1949 werd het geboortehuis onder impuls van pater Walter Mutsaarts en volgens de plannen van architect Victor Broos verbouwd tot het Damiaanmuseum.

De ruïnes van het neogotisch klooster werden omgebouwd tot museumzaal waar de voorwerpen van Damiaan tentoongesteld worden. Etnografische voorwerpen tonen in de Hawaïzaal een exotisch beeld van de eilanden. Het museumgebouw kreeg een toren als blikvanger die tegelijk verwees naar de missiekerkjes. De voorste kamers van het geboortehuis werden op basis van getuigenissen van Marie De Veuster (dochter van Gérard, broer van Damiaan) ingericht zoals het vroeger was.

Op 26 mei 1952 werd het geboortehuis erkend als monument. Een dag later opende het officieel de deuren als museum. In juni 1953 ging ook de andere museumzaal open. In 1956 werd de originele doodskist van Damiaan uit 1889 tentoongesteld in de kelder van het geboortehuis net onder Damiaans geboortekamer.

In 2007 werd de VZW Damiaanmuseum opgericht. De stichtende leden waren de Vereniging der Paters der Heilige Harten, de vzw Damiaanactie, de Provincie Vlaams-Brabant en de gemeente Tremelo met Bart Massart als voorzitter.^[4]

Sinds 1 april 2023 is het Damiaanmuseum een gemeentelijk museum en onderdeel van het lokaal bestuur Tremelo. De voormalige vzw Damiaanmuseum (2006–2023) werd opgeheven. In oktober 2023 reisde een delegatie vanuit het Damiaanmuseum en het lokaal bestuur naar Molokaï, en ondertekenden met de Hawaïaanse organisatie Ka 'Ohana O Kalaupapa een engagementsverklaring om samen te werken voor het levend houden van de herinnering aan pater Damiaan en aan de mensen van de lepranederzetting.^[5]

In de jaren 1980 werd het museum al een eerste keer heringericht. Begin 2007 begon men na te denken over plannen om het museum helemaal te vernieuwen. Een grondige renovatie drong zich stilaan op. Uiteindelijk sloot het Damiaanmuseum in november 2013 voor vier jaar de deuren. Het museumgebouw en de scenografie werden grondig onder handen genomen. De complexiteit van de renovatie van het geboortehuis zelf, dat een beschermd monument is, zorgde ervoor dat dit deel van de restauratiewerken werd uitgesteld. De feestelijke heropening vond plaats op 25 mei 2017.

In de daaropvolgende jaren werd de renovatie van het geboortehuis voorbereid. Het geboortehuis kreeg in 2024-2025 een grondige make-over. Het dak en de gevel moesten gerestaureerd worden en ook binnen- en buitenschrijnwerk werden aangepakt. Daarna volgde de opbouw van de nieuwe permanente tentoonstelling in de beste kamer en in de kapel. Sinds 25 mei 2025 is het Damiaanmuseum in zijn volledigheid open voor het publiek.^[6]