Constitutio Antoniniana

De Constitutio Antoniniana, ook wel Edict van Caracalla was een edict, afgekondigd in 212 door Caracalla (wiens officiële naam Marcus Aurelius Severus Antoninus was), en gaf alle vrije mannen in het rijk volledig burgerschap en alle vrije vrouwen dezelfde rechten als Romeinse vrouwen. Het edict is een van de belangrijkste wetgevende maatregelen in de geschiedenis van het Romeinse Rijk.

Het Edict van Caracalla kende het volledige Romeinse burgerrecht toe aan alle vrije mannen binnen het gehele Romeinse Rijk. Vrije vrouwen kregen door deze maatregel de status die vergelijkbaar was met die van Romeinse vrouwen. Voorheen was het Romeinse burgerrecht voornamelijk beperkt tot de inwoners van Italia, Romeinse kolonies en een selecte groep inwoners in de provincies.

De uitzondering op deze algemene toekenning waren de dediticii, mensen die door overgave in oorlog aan Rome onderworpen waren en geen eigen georganiseerde gemeenschap meer hadden.

Het edict werd waarschijnlijk in de zomer van 212 n.Chr. afgekondigd. De tekst van het edict is grotendeels bewaard gebleven op een papyrus uit Egypte, de zogenaamde Papyrus Gissensis 40 (Gießen, Duitsland).

De precieze motieven van keizer Caracalla zijn onderwerp van discussie onder historici, maar er worden doorgaans twee hoofddoelen genoemd:

• Fiscale redenen: De hedendaagse historicus Cassius Dio ^[1] beweerde dat Caracalla in werkelijkheid de belastinginkomsten wilde vergroten. Romeinse burgers waren onderworpen aan bepaalde belastingen (zoals de successierechten van 5% of 10% op vrijlatingen) die voorheen niet op alle provinciale onderdanen van toepassing waren. Door het burgerschap te verlenen, kon de keizer deze belastingen van een veel groter deel van de bevolking innen.
• Religieuze en ideologische redenen: Caracalla verklaarde zelf dat de maatregel werd genomen om de goden te bedanken voor zijn welzijn en om de majesteit van het Romeinse volk te vergroten door iedereen in het rijk in de eredienst op te nemen.
• Militaire redenen: Alleen volwaardige Romeinse burgers mochten in de legioenen dienen. De verlening van het burgerschap creëerde een grotere potentiële rekruteringsbasis voor de legioenen.

De Constitutio Antoniniana had verstrekkende gevolgen:

• Juridisch: De wetten en het recht die golden voor Romeinse burgers werden nu in het hele rijk van toepassing op een veel groter aantal mensen. Dit leidde tot een vereenvoudiging en uniformering van het recht en markeert een belangrijke stap in de provincialisering van het Romeinse recht.
• Sociaal-cultureel: Het onderscheid tussen de inwoners van Italia en de provinciebewoners vervaagde aanzienlijk. Veel nieuwe burgers namen de familienaam van de keizer aan, in dit geval Aurelius (naar Marcus Aurelius Antoninus), wat in de daaropvolgende periode leidde tot een sterke verspreiding van deze naam.
• Bestuurlijk: Op de lange termijn droeg het edict bij aan een meer uniform bestuur en een grotere integratie van de provincies in het Rijk.

Het edict wordt gezien als een mijlpaal in de geschiedenis van het Romeinse Rijk, waarbij de theoretische scheiding tussen de heersende stadstaat en de onderworpen provincies definitief werd opgeheven en het Rijk een meer universeel karakter kreeg.