Centrale bank

Een centrale bank of primaire bank is een openbare instelling die bij wet of andere maatregel van een overheid de belangrijkste of de enige autoriteit is die geldmiddelen uitgeeft.[1] Een centrale bank voert in het algemeen de volgende taken uit:[2]

  • het uitvoeren van het monetaire beleid van een land of van een aantal landen,
  • het bevorderen van het betalingsverkeer,
  • het in circulatie brengen van basisgeld,
  • kwaliteitscontrole op bankbiljetten, inclusief het bestrijden van vervalsingen en
  • het toezicht op financiële instellingen.

Het belangrijkste doel van het monetaire beleid is het bewaken van prijsstabiliteit, dat wil zeggen het voorkomen of bestrijden van inflatie of in ieder geval een al te hoge inflatie. Het scheppen van geld kan hierbij een middel zijn, maar dat is in normale omstandigheden de taak van de algemene banken, niet van de centrale bank.

Centrale banken kunnen staatsbedrijven zijn of publiek-private instellingen.

Per land

De taken die aan een centrale bank worden opgedragen zijn een politieke keuze. Het bevorderen van de prijsstabiliteit, het beheersen van inflatie is doorgaans de eerstaangewezen taak van een centrale bank. Het bevorderen van de economische groei en het terugdringen van de overheidsschuld vormen daar een logisch vervolg op, maar zijn in het algemeen ondergeschikt aan het bevorderen van de prijsstabiliteit. Zo is het ook voor de Europese Centrale Bank (ECB) binnen de eurozone,[3] het bewaken van de prijsstabiliteit is de hoofdtaak. Het ondersteunen van het economische beleid van de Europese Unie (EU) mag hierbij niet ten koste gaan van de primaire taak, van het bewaken van de prijsstabiliteit.[4] De mate waarin centrale banken onafhankelijk van de regering van het desbetreffende land opereren verschilt van land tot land. Er wordt in Europa op dit gebied tussen het Duitse en het Franse model onderscheid gemaakt met in Duitsland meer en in Frankrijk minder onafhankelijkheid van de centrale bank. In de praktijk wordt een goede samenwerking nagestreefd.[5] De centrale banken van de aan de euro deelnemende landen hebben een groot deel van hun taken aan de ECB overgedragen.

De centrale banken in de Nederlandstalige landen zijn :

De internationaal meest bekende centrale bank is de Federal Reserve (FED) in de Verenigde Staten. Beide genoemde taken zijn daar in gelijke mate aan de FED opgedragen. Centrale banken werken samen in de Bank voor Internationale Betalingen.

Taken

Bevorderen van het betalingsverkeer

Hoewel banken ook onderlinge betalingscircuits onderhouden is het niet ongebruikelijk dat centrale banken een rol spelen in het interbancaire betalingsverkeer. Dit kan de vorm aannemen van het fungeren als bankier van banken of door betrokkenheid bij het grensoverschrijdende betalingsverkeer, zoals bij het betalingssysteem van en tussen algemene banken.

Het in circulatie brengen van bankbiljetten

Dit is voor de consument de meest zichtbare rol van een centrale bank. Een bankbiljet is van oudsher een toonderpapier, houdende de toezegging van de uitgevende bank om het daarop vermelde bedrag aan de toonder ervan te betalen. Hoewel deze inwisselbaarheid tegenwoordig alleen nog een symbolische functie heeft, is het recht om bankbiljetten uit te geven aan centrale banken voorbehouden.

Toezicht op financiële instellingen

Hoewel deze taak vaak met andere instellingen wordt gedeeld, is het niet ongebruikelijk dat een centrale bank een functie heeft in het houden van toezicht op financiële instellingen, waaronder banken, verzekeringsmaatschappijen, effectenhuizen, beleggingsinstellingen en pensioenfondsen, teneinde de solvabiliteit en liquiditeit van die instellingen te bewaken. In Nederland is deze taak opgedragen aan DNB, hoewel de Autoriteit Financiële Markten ook een aantal toezichthoudende taken ten aanzien van deze instellingen heeft.

Conferenties

Een van de belangrijkste conferenties voor de centrale banken is het jaarlijkse Jackson Hole Economic Policy Symposium, meestal eind augustus in de Amerikaanse plaats Jackson.

Beleidsinstrumenten

Rente

Hoewel centrale banken een groot aantal bevoegdheden hebben om desnoods op zeer korte termijn handelend te kunnen optreden, pleegt in de praktijk de dialoog met de financiële markt het meest gebruikte instrument te zijn. Uitspraken van presidenten van centrale banken[6] worden door de financiële markt in het algemeen met aandacht gevolgd.[7] De ervaring leert dat de financiële markt van centrale banken vooral een stabiel en voorspelbaar beleid verwacht. Wijzigingen in officiële rentetarieven worden meestal enige tijd van tevoren aangekondigd.

Het belangrijkste beleidsinstrument voor een centrale bank is dat zij de rente mogen vaststellen, waartegen banken geld bij de centrale bank kunnen lenen. Dat gaat tegen onderpand, met een door de centrale bank vastgestelde looptijd, of banken zijn verplicht om middelen bij de centrale bank te beleggen. Deze rente fungeert in veel gevallen als de bodem voor de tarieven op de geldmarkt tussen banken. Banken kunnen deze tarieven weer hanteren als onderdeel van de tariefstelling voor de door hen aan hun rekeninghouders in rekening gebrachte tarieven.[8] Hoewel er sprake is van verschillende tarieven, is het tarief waartegen banken bij de centrale bank kortlopende leningen kunnen opnemen het meest bekend. Dit is in de eurozone de refi-rente en in de Verenigde Staten de Federal funds rate. Als een centrale bank meent dat de inflatie te snel stijgt, zal de bank afgezien van andere aspecten de rente verhogen. Het gevolg is althans in theorie dat de kosten van krediet toenemen, zodat de neiging om krediet op te nemen voor investeringen of voor consumptief krediet zal afnemen. Hierdoor neemt de vraag naar goederen en diensten af, wat ceteris paribus tot dalende prijzen leidt. Een negatief gevolg is dat tevens de economische groei wordt afgeremd, wat door lagere belastingopbrengsten en hogere werkloosheidsuitkeringen onder meer kan leiden tot minder beschikbare overheidsfinanciën. De betreffende centrale bank moet dit aspect ook in overweging nemen, zelfs als het bevorderen van de economische groei geen gegeven doel is.

Het sturen van de wisselkoers van de valuta van het betreffende land kan ook geschieden door middel van die officiële rentetarieven. Indien de valuta als te goedkoop wordt beschouwd, zou een renteverhoging volgens de theorie ertoe moeten leiden dat die valuta door internationale beleggers wordt beschouwd als interessant om in te beleggen, wat tot een extra vraag naar die valuta leidt en daarmee tot een koersstijging. Omgekeerd zou een verlaging van de officiële tarieven leiden tot een afname van de vraag naar die valuta door beleggers, met als gevolg een koersdaling. De effectiviteit van dit middel lijkt beperkt te zijn. Centrale banken kunnen met dit middel uitsluitend de tarieven voor kortlopende leningen en beleggingen op de geldmarkt beïnvloeden, maar de rente van langer lopende leningen op de kapitaalmarkt niet of nauwelijks. De voorkeur van internationale beleggers wordt verder door meer dan alleen de rente bepaald.

Een centrale bank kan ook uitspreken dat een bepaalde beleidslijn ten aanzien van de rente, zolang aan bepaalde voorwaarden is voldaan, wordt aangehouden. Dit staat als forward guidance bekend. Hiermee wordt beoogd dat de financiële markt het vertrouwen hebben dat de korte termijn rente geruime tijd vaststaat, maar dat weer heeft een drukkend effect heeft op de rentestand over die totale periode, de yieldcurve wordt als het ware omlaag getrokken. Het beoogde effect is dat banken die lagere rentes aan hun kredietnemers doorrekenen, maar het heeft ook een verlagend effect op de rentelasten van overheid.[9]

Deposito en krediet

Een andere beleidsinstrument is het opleggen van een verplichting aan banken om een deel van hun middelen in de vorm van deposito's bij de centrale bank aan te houden. Hiermee kunnen centrale banken een naar hun oordeel te snelle groei van de kredietverlening door banken afremmen. Die middelen kunnen dan niet meer door die banken aan hun kredietnemers worden uitgeleend. Er wordt als het ware geld uit het systeem gehaald. Een dergelijke situatie deed zich bijvoorbeeld in 2007 in China voor, waar de Centrale Bank van de Volksrepubliek China dergelijke verplichtingen heeft ingesteld.

Centrale banken kunnen omgekeerd aan banken voor korte perioden, voor enkele dagen tot maximaal enkele maanden, leningen verstrekken waarmee die in hun liquiditeitsbehoefte kunnen voorzien. Het is niet ongewoon dat centrale banken met een combinatie van beide middelen, enerzijds verplichte deposito's, anderzijds kortlopende leningen aan banken, de geldhoeveelheid proberen te reguleren. Banken kunnen bij spanning op de geldmarkt terughoudend zijn elkaar nog langer geld te lenen, waardoor banken, hoewel zij solvabel zijn, in liquiditeitsproblemen kunnen komen. Hiermee wordt bereikt dat banken voldoende liquide middelen hebben om aan hun kortlopende verplichtingen te voldoen.

Dergelijke leningen kunnen omvangrijk zijn. De grootste steunverlening van dit type vond plaats toen de ECB van 19 december 2007 tot 2 januari 2008 € 348,6 miljard ter beschikking stelde aan een groot aantal banken. Bij een dergelijk optreden wordt aangetekend dat het niet is gezegd dat alleen het verschaffen van dergelijke kortlopende leningen een oplossing is voor de problemen die tot die dergelijke spanningen op de financiële markten hebben geleid. De ECB stelde in januari en februari 2012 In het kader van de Europese staatsschuldencrisis in totaal ongeveer € 1.000 miljard voor 3 jaar beschikbaar. Deze faciliteit werd aangeduid als LTRO.

De Federal Reserve, de Bank of England en de Bank van Japan hebben sinds 2009 op grote schaal kwantitatieve versoepeling gebruikt, het door de centrale bank opkopen van staatsobligaties of andere leningen.

Grenzen aan de effectiviteit van het beleid van centrale banken

Hoewel centrale banken een belangrijke rol spelen in het financiële systeem is de effectiviteit van hun optreden onderworpen aan praktische beperkingen.

  • Door het gebruik van de officiële rente kan een centrale bank de conjunctuur wel remmen, maar de mogelijkheden om een neergang in de conjunctuur te bestrijden zijn beperkt. Of een renteverlaging tot een aantrekken van de groei leidt, hangt maar zeer ten dele van de rentestand af.
  • Hoewel er sprake is van een in het algemeen redelijke mate van samenwerking tussen centrale banken, is geenszins zeker dat in een crisis sprake zal zijn van een coherent optreden van centrale banken gezamenlijk.
  • Een centrale bank heeft geen directe invloed op de overheidsfinanciën in het betreffende land of op het economische beleid van dat land. Indien een centrale bank meent dat dit tekortschiet, kan men daartegen alleen waarschuwen, doch geen concrete stappen ondernemen.[10]
  • Zelfs als een centrale bank onafhankelijk is, en ook als het bevorderen van de economische groei niet tot de taak van een centrale bank behoort, zal het effect van het beleid van die centrale bank op de groei een factor zijn die de centrale bank moet laten meespelen. Zo niet, dan zal er een duidelijke druk vanuit de politiek worden uitgeoefend. Dit kan ertoe leiden dat centrale banken te lang een te lage rente laten aanhouden, die wel tot een toename van de economische groei leidt, maar op termijn kan leiden tot een te hoge groei van de kredietverstrekking en een te snelle toename van de geldhoeveelheid.
  • Het is voor een centrale bank maar in beperkte mate mogelijk om inflatie te bestrijden. Dit geldt met name voor 'geïmporteerde inflatie': de situatie waarbij een daling van de koers van de eigen valuta leidt tot prijsstijgingen, in die eigen valuta, van geïmporteerde goederen. Deze prijsstijgingen worden, als onderdeel van de productiekosten, na verloop van tijd door producenten aan consumenten doorberekend.
  • Innovaties op de financiële markten hebben geleid tot zodanig complexe producten, die in een dergelijke omvang worden verhandeld, dat het voor centrale banken een probleem wordt om daarop adequaat toezicht te houden. Tot op zekere hoogte loopt de regelgeving ten aanzien van het toezicht achter de vernieuwingen aan.[11] De internationalisering van de financiële markt leidt ertoe dat niet steeds duidelijk is welke centrale bank op welke onderneming toezicht moet houden.[12]

Bekende gebouwen van centrale banken

Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.