Canto Ostinato

Canto Ostinato
De eerste maten uit Canto Ostinato
De eerste maten uit Canto Ostinato
Componist Simeon ten Holt
Gecomponeerd voor Piano
Toonsoort B♭-mineur
Compositiedatum Bergen (Noord-Holland)
Première 25 april 1979
Duur Variabel
Vorige werk 5 Pieces
Volgende werk Natalon in E
Portaal  Portaalicoon   Klassieke muziek

Canto Ostinato is een tonale compositie van variabele lengte voor toetsinstrumenten van de Nederlandse componist Simeon ten Holt (1923-2012).[1] Het stuk werd gecomponeerd tussen 1973 en 1976 onder de naam Perpetuum (toen nog een versie voor 3 piano's en orgel). Een paar maanden voor de eerste uitvoering werd de titel Canto Ostinato gekozen. Canto (cantate) verwijst naar de melodie of een kort muzikaal motief; Ostinato verwijst naar herhaling.[2][3] De première van het stuk werd uitgevoerd op 25 april 1979 op drie piano's en een klein elektronisch orgeltje in de Ruïnekerk te Bergen (Noord-Holland).[4]

Creatie

Canto Ostinato wordt gerekend tot de minimalistische muziek.[5] Ten Holt schreef het stuk nadat hij was gestopt met het serialisme. Het werk is al spelend op het klavier ontstaan en hij duidde de opbouw liever aan als de ontwikkeling van een genetische code.[6] De componist creëerde meer dan honderd losse korte secties in bes mineur van enkele maten. Uiteindelijk was het componist Andries Hubers die de secties samenvoegde tot een partituur.[7] Daarna bewerkte Ten Holt de partituur nog vaak zodat er uiteindelijk meerdere versies van het stuk ontstonden.[2][8][9]

Opbouw

Volgens pianist Kees Wieringa —die het stuk veel speelde en Ten Holt regelmatig sprak— heeft Canto Ostinato vier duidelijke kenmerken:[2]

  1. Het motief (canto) bestaat uit een beperkt aantal muzieknoten. Omdat Ten Holt een meerduidige notatie gebruikte, is het aan de uitvoerenden om te bepalen hoe de noten in de partituur worden gespeeld; bijvoorbeeld legato, staccato, piano, forte, crescendo of diminuendo. Door andere accenten ontstaan andere patronen in het stuk.[10]
  2. Het stuk is geschreven in de oneven 10/16 maat. De maat in vijf tellen wijkt sterk af van de meeste gangbare westerse muziek.
  3. In het stuk ontstaat het effect van een echo: In het geval van bijvoorbeeld twee piano's, speelt de tweede piano dikwijls eenzelfde noot als de eerste piano, maar telkens een tel later.
  4. Sommige secties kunnen worden herhaald; dat is vrij te bepalen door de artiesten.[8] Andere secties vormen een melodische brug die slechts één keer wordt gespeeld.[10][11] Uitvoerenden spreken van tevoren af welke varianten van de secties worden gespeeld, maar spreken slechts beperkt af hoe vaak een bepaalde sectie wordt herhaald. De uitvoerende muzikant beslist dus pas tijdens de uitvoering hoe het stuk zich ontwikkelt.

Partituur

De partituur van Canto Ostinato heeft één hoofdpartij, aangegeven met accolades. Deze vormt de basis van het stuk en zo is het ook door één pianist te spelen. Onder de hoofdpartij is een extra partij voor de linkerhand en boven de hoofdpartij zijn twee partijen voor de rechterhand. Door de verschillende variaties kunnen de spelers kiezen. Ten Holt gaf veel vrijheid aan de uitvoerenden: het aanleggen van de accenten, welke secties ze wilden spelen, hoe ze omgingen met herhalingen. De partituur diende meer als een schets te worden benaderd dan als een voorschrift. Daarentegen hebben de verschillende secties vaste plekken in de progressie van het stuk die niet verwisseld kunnen worden zonder de melodie te breken. Ten Holt was ook duidelijk in het aan te houden tempo en stond afwijzend tegenover improviseren in de zin van eigenhandig toevoegen van noten.[8][10][12]

Structuur van Canto Ostinato door Simeon Ten Holt

Structuur
Sectienummer Aantal maten Aantal kwintolen per maat Verschillende einden Opmerkingen
112
212
312
412
512
612
712Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
822
922Eerste en tweede slot
1022Eerste en tweede slot
1122Eerste en tweede slot
1222Eerste en tweede slot
1322
13A12Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
1422
14A12Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
1522
15A13Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
1622
1752
1822Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
1922
2052
2122Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
2222
2322
2422
2522Eerste en tweede slot
2622
2722
2822
2922
3012
3112
3212
32A12Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
3312
3412
34A13Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
3512
3612
3712
3812
3912
4012
4111
4211
4311
4411
4511
4611
4711
4811
4911
5011
5111
5211
5311
5411
5511
5611
5711
5811
5911
6011In dit segment wordt elke sectie viermaal herhaald; vervolgens worden alle negen secties opnieuw ad libitum herhaald
6111
6211
6311
6411
6511
6611
6711
6811
6912
7012
7112
7212
7312
7492Thema
7542Deze sectie wordt niet herhaald
7642Deze sectie wordt niet herhaald
7742Deze sectie wordt niet herhaald
7822
7942+2+2+3Deze sectie wordt niet herhaald
8092Deze sectie is een niet herhaalde toegift van sectie 74.
8122
8222
8342Eerste en tweede slot
8422
8513(Brug)
8612Crescendo
8712(Diminuendo)
88A12In sectie 88 speelt de vierde piano verschillende cellen ad libitum
88A (Variatie I)12
88A (Variatie II)12
88B22
88A12
88B22
88A (Variatie)12
88B (Variatie)22
88A12
88A12
88B22
88A12
88C22
88A12
88B22
88A12
88C22
88C (Variatie)22
88A12
88B22
88A12
88E12
88A12
88B22
88E12
88A12
88B22
88E (Variatie)22
88A12
88F42
88A22
88F (Variatie)42
88A12
88B22
88C22
88C (Variatie)22
88A12
88E12
88E (Variatie)22
88G22Deze sectie wordt niet herhaald
88H12
88E12Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
88A12
88B22
88C22
88C (Variatie)22
88G22Deze sectie wordt niet herhaald
88H12
88I22
88G22Deze sectie wordt niet herhaald
88H12
88I22Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
88K42
88F22
88G22Deze sectie wordt niet herhaald
88H12
88I22
88F22
88G22Deze sectie wordt niet herhaald
88H12
Ongenummerd13Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
8912Crescendo
9012Diminuendo
91A12In sectie 91 speelt de vierde piano verschillende cellen ad libitum
91B22
91A12
91B22
91A12
91C22
91A12
91B22
91A12
91C22
91D22
91A12
91B22
91A12
91E12
91A12
91F22
91A12
91B22
91C22
91G22
91C22
91F22
91A12
91B22
91H22Deze sectie wordt niet herhaald
91I12
91E12
91A12
91B22
91H22Deze sectie wordt niet herhaald
91I12
Geen nummer52+2+2+2+1Deze sectie wordt niet herhaald (brug)
9214
9314
9414
9594Thema
9644Deze sectie wordt niet herhaald
9744Deze sectie wordt niet herhaald
9824Deze sectie wordt niet herhaald
9924Deze sectie wordt niet herhaald
10024
10142+2+2+3Deze sectie wordt niet herhaald
10292Deze sectie is een niet herhaalde toegift van sectie 95
10322
10422
10542Eerste en tweede slot
10622

Speelduur

De speelduur kan variëren van zestig minuten tot enkele uren. Over de lengte van de uitvoeringen zegt Ten Holt in zijn memoires: "Ook de veronderstelling van hoe-langer-hoe-beter is een vergissing als de spanning tussen twee tijdpunten ontbreekt en er niet meer klinkt dan zinloze herhaling van hetzelfde".[13][14]

Uitvoeringen

De componist schrijft in de inleiding van de partituur: "Er zijn andere combinaties mogelijk waarbij toetsinstrumenten aan de orde zijn. Maar de uitvoering met vier piano's heeft de voorkeur".[15] Een voorbeeld hiervan is het Nederlandse vleugelkwartet Rondane Kwartet, waarvan de componist zelf de cd-opname bekostigde.[16] De compositie wordt echter ook uitgevoerd op één piano (bijvoorbeeld door Ivo Janssen, Jeroen van Veen en Wim te Groen), of één piano in een quatre-mainsversie (Zwaan Stam en Eric Langedijk) en variërend van twee tot zes piano's. Daarnaast zijn er uitvoeringen voor onder andere marimba (Peter Elbertse), kerkorgel (Aart Bergwerff, Toon Hagen), synthesizer (Sandra en Jeroen van Veen), harp (Assia Cunego), harp met elektronische muziek (InnerAct), saxofoon (Nederlands Saxofoon Octet,[17] Sax Society), strijkinstrumenten (Matangi Quartet,[18] Cello8ctet Amsterdam), geprepareerde piano's (Sandra en Jeroen van Veen[19]), beiaard (Arie Abbenes, Rosemarie Seuntiëns, Malgosia Fiebig[20]), verschillende (elektronische) piano's en orgels (Erik Hall & Jeroen van Veen) en orkest (Victor Kraus Group).

In Muziekbus zegt Ten Holt over al de verschillende uitvoeringen: ...en die interpretaties verschillen sterk. Zo zelfs dat ik bepaalde interpretaties niet meer als mijn stuk beschouwde. Ik werd bijvoorbeeld wel boos toen ze van de melodiepassage een soort fuga gingen maken. Stilwiderlich noem je dat in het Duits, het hoort niet in de stijl thuis. Net alsof je Middeleeuwse muziek met Mozart combineert. En dan is er ook een uitvoering op cd waarop maar de helft van Canto Ostinato wordt gespeeld, met voor de smulpapen aan het slot nog even die melodiepassage. Dat vind ik degoutant, te veel op de verkoop gericht.[21]

Bekendheid en locaties

Van de cd die Polo de Haas en Kees Wieringa in 1996 van Canto Ostinato maakten, werden meer dan 15.000 exemplaren verkocht: een unicum voor een Nederlandse componist van 'serieuze muziek'.[22] Als oorzaak daarvan kan wellicht worden aangemerkt dat deze eigentijdse klassieke muziek overwegend tonale harmonieën gebruikt. Pianist Jeroen van Veen kreeg in 2016 een de NPO Radio4 prijs uitgereikt en een unieke prijs voor het verkopen van 100.000 Canto Ostinato exemplaren.

De status die Canto bij het publiek gekregen heeft, is mogelijk ook een gevolg van de locaties en de uitvoeringen die zijn georganiseerd:

  • In 2010 werd het ballet Bullet Proof Mamma van de Israëlische choreograaf Itzik Galili uitgevoerd op de muziek van de Canto; een versie voor prepared piano door Jeroen van Veen.
  • Op 26 juni 2010 door vier pianisten ( Sandra & Jeroen van Veen, Fred Oldenburg, Tamara Rumiantsev) in de hal van het hoofdstation van Groningen en op 14 augustus van datzelfde jaar een bespeling van de beiaard van de Dom van Utrecht.
  • Jeroen en Sandra van Veen geven sinds 2012 ligconcerten van het stuk in Nederlandse schouwburgen. Een dergelijk ligconcert werd in 2014 ook gegeven in het SBS6-programma Utopia
  • Cello8ctet Amsterdam voerde het werk in 2012 uit tijdens het Amsterdamse Grachtenfestival, in de nog lege Metrotunnel van de Noord/Zuidlijn.
  • Sinds 2014 toert Het Mallet Collective Amsterdam door Nederland: twee marimba's en twee vibrafoons, geregeld aangevuld met pianist Ivo Janssen.
  • Op 21 augustus 2016 voerden Jeroen en Sandra van Veen het werk uit op de 30e editie van de Dag van de Romantische Muziek in het Park bij de Euromast te Rotterdam.[23]
  • Op 26 augustus 2016 voerde Cello8ctet Amsterdam het werk uit tijdens het openingsconcert van het Zeeland Nazomer Festival op het Abdijplein in Middelburg.
  • Het Concertgebouw Amsterdam laat jaarlijks de Canto Ostinato uitvoeren door vier pianisten(Van Veen & Friends). De afgelopen 13 edities waren allemaal uitverkocht.
  • In het boek 'Ventoux' van Bert Wagendorp wordt er verwezen naar het stuk tijdens de proclamatie van de verteller.

Documentaire en boek

In 2011 maakte de Nederlandse documentairemaker Ramón Gieling de film Over Canto over de compositie en de invloed die deze op mensen kan hebben.[24][25] Ook in dat jaar verscheen het boek Canto Ostinato van Wilma de Rek.[26]

Literatuur

Overzicht

  • S. ten Holt (1976-79). Canto Ostinato voor toetsinstrumenten. Inleiding op de partituur. Amsterdam: Donemus.

Referenties

  1. K. Wieringa (1995) Simeon Ten Holt. Geraadpleegd op 14 nov 2014 op: http://www.dofoundation.com/dr012.html
  2. 1 2 3 K. Wieringa (15-11-2014). Lezing voorafgaand aan een uitvoering van Canto Ostinato. Amersfoort: Theater de Lieve Vrouw.
  3. Rondane Kwartet Centrale melodie (sectie 74) opname in Kerk De Duif. Geraadpleegd op 17 nov 2014 op https://www.youtube.com/watch?v=838XIGRFK5w. Gearchiveerd op 27 maart 2016.
  4. Op twee vleugels, een piano en (vanwege de kosten) een elektronisch orgeltje, door de componist Simeon ten Holt, Stanley Hoogland, Chaim Levano en door Andries Hubers (orgeltje).
  5. World Minimal Music Festival: Canto Ostinato, muziekvan.nu
  6. K. Wieringa (1995) Simeon Ten Holt. Geraadpleegd op 14 nov 2014 op: http://www.dofoundation.com/dr012.html. Wieringa sprak veel met Ten Holt en noteerde wat Ten Holt over Canto zei: Mijn composities ontstaan zonder een vooropgezet plan ... de neerslag van een tocht die gericht is op een doel dat niet bekend is. ... een (genetische) kode die uiteindelijk bepalend is voor vorm, structuur, lengte, bezetting, enz. ...
  7. Hubers speelde ook op de eerste uitvoering in Bergen.
  8. 1 2 3 onbekend (10-1-1988) Simeon ten Holt, Canto Ostinato Amsterdam: Donemus. Uitvoering door G. Bouwhuis, G. Carl, C. van Zeeland, A Vernede. Opname van een concert in Vredenburg. Drie cd's met beschrijving.
  9. Bladmuziek en uitvoeringseisen door Donemus aan Canto Ostinato. Geraadpleegd op 15-11-2014 op https://webshop.donemus.nl/action/front/sheetmusic/3360/Canto+Ostinato. Gearchiveerd op 10 juni 2023.
  10. 1 2 3 R.Lambermont Simeon Ten Holt. Opgehaald op 16-11-2014 op: https://web.archive.org/web/20141129033150/http://www.robertlambermont.nl/p/music.html. Lambermont is pianist in het Rondane Kwartet, speelt veel werken van Ten Holt en kende hem persoonlijk.
  11. Lambermont: Bijvoorbeeld de kenmerkende melodie van sectie 74.
  12. (kwartnoot = 60), zie linksboven de notenbalk in de partituur.
  13. Holt, S. ten: Het woud en de citadel. Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2009, p. 203. ISBN 9789050189729
  14. Licentie uitvoering Canto Ostinato. Geraadpleegd op 16-11-2015 op https://web.archive.org/web/20141129025355/http://www.simeontenholt.com/license/index.html
  15. Holt, S. ten: Canto Ostinato : voor toetsinstrumenten, 1976-79. Amsterdam: Donemus, 2003.
  16. CD Canto Ostinato. Rondane Kwartet EAN code: 8717953097514
  17. Programma's. Nederlands Saxofoon Octet. Gearchiveerd op 22 juni 2025. Geraadpleegd op 5 november 2025.
  18. Emanuel Overbeeke, CD-recensie - (Ten) Holt: Canto Ostinato (bew. voor strijkkwartet van Marijn van Prooijen) - Matangi Quartet - MTM01 - 74 - Opname: juli 2019, Galaxy Studios, Mol (B). Opus Klassiek (maart 2020). Geraadpleegd op 5 november 2025.
  19. (en) Biography. Jeroen van Veen. Geraadpleegd op 5 november 2025.
  20. naar aanleiding overlijden Simeon ten Holt, ConcertZender.nl, 1 december 2012. Gearchiveerd op 27 november 2022.
  21. Quote van Simeon ten Holt in Muziekbus. Gearchiveerd op 29 november 2014. Geraadpleegd op 20 september 2014.
  22. M. Sengers (15-6-2001). Van wanorde naar orde. De Gelderlander. Geraadpleegd op 15 nov 2014 http://www.dofoundation.com/dr012.html
  23. - dagvanderomantischemuziek. www.dagvanderomantischemuziek.nl. Geraadpleegd op 21 augustus 2016.
  24. Over Canto, officiële website van de documentaire.
  25. Nieuwe film Ramon Gieling OVER CANTO in première tijdens het IDFA Movie Machine, 24 september 2011
  26. W. de Rek (2013). Canto Ostinato. Simeon ten Holt over zijn meesterwerk (met cd en dvd). Amsterdam, Balans. ISBN 9460036015