Bioscopen in Gent

Tussen 1886 en 1904 waren er rondreizende filmexploitanten die voorstellingen gaven op de Gentse foren. Deze buitenlandse foorkramers vertoonden beelden als attractie met de camera obscura, cosmorama, diorama of panorama. Deze publiekstrekkers werden opgemerkt door de Belgische foorkramers die ook startten met het vertonen van films.

Tegen 1896 konden films op een scherm vertoond worden door gebruik te maken van verscheidene projectietechnieken zoals de kinetoscoop en de cinematograaf en werden er ook films vertoond in variététheaters en verzuilde zalen. Aan het einde van de 19e eeuw werden filmvertoningen in een vaste entertainmentzaal voor de filmexploitanten interessant omdat de zalen niet gelimiteerd waren door bepaalde seizoenen of publieken. De eerste grote filmvertoningszalen openden rond het Zuidstation. Op 13 juli 1908 ging een nieuw Koninklijk Besluit van kracht in verband met de veiligheid in filmvertoningszalen naar aanleiding van een aantal zware ongevallen in binnen- en buitenland. Dat zorgde voor problemen bij de reizende filmexploitanten waardoor van de acht filmtenten in 1908 er in 1909 maar drie overbleven.

In januari 1911 opende Oud Gent, de eerste vaste bioscoop zijn deuren aan het (huidige) Woodrow Wilsonplein. De naam werd later gewijzigd in Century en de bioscoop sloot de deuren in 1985.^[1] In 1912 openen er nog tien nieuwe zalen hun deuren. Tijdens de Eerste Wereldoorlog ondervond de Belgische filmcultuur erg veel hinder tijdens de eerste chaotische maanden van de bezetting en veel bioscopen sloten omdat er problemen waren de filmaanvoer en de zware censuurmaatregelen van de bezetter. Het ontspanningsleven viel nagenoeg stil. Na 1915 normaliseerde het dagelijkse leven en de bioscopen openden opnieuw de deuren en bioscoopbezoek werd bijzonder populair in de oorlogsjaren.

Tijdens het interbellum tussen 1919 en 1939 kwamen er heel wat bioscopen bij. Het werden gouden jaren op het gebied van bioscoopbezoeken, mede door een aantal nieuwe sociale wetten die van kracht werden. In 1923 opende de Nieuwe Cirk, een grote multifuntionele zaal met 3400 zitplaatsen. Le Capitole werd als filmzaal geopend in 1932. De zaal werd voor zijn tijd modernistisch ingericht en werd een van de grootste cinemazalen in België. In de Majestic vond op vrijdag 7 februari 1930 de eerste voorstelling met een geluidsfilm te Gent vindt plaats voor een burgerlijk publiek. Filmbezoek bleef een van de populairste ontspanningsmogelijkheden omdat bioscopen het hele jaar door voor een bescheiden prijs bijzonder entertainment aanboden, maar de wereldwijde economische crisis laat zich vanaf 1930 ook voelen in België. Door de depressie gingen filmexploitanten nadenken over een beter uitgebalanceerd filmprogramma en breidden ze hun programma's uit met een korte film, animatiefilm of documentaire. Vaak werd er ook al reclame getoond bij de voorstellingen.

In de periode 1933-1936 was er sprake van 29 bioscopen waarvan 10 centrumzalen, 10 wijkzalen en 9 bioscopen in de randgemeenten. Anno 1938 zou Gent 34 cinemazalen tellen.

In mei 1940 sloten de meeste bioscopen door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog maar tussen 1941 en 1943 heropende de helft van de zalen hun deuren. Aan de voorstellingen waren echter strenge voorwaarden verbonden door de Duitse bezetter. De eigenaars diende zich aan te sluiten bij de "Belgische Syndicale Kamer van Filmverhuurders" en moesten toelating krijgen van de Propaganda Abteilung Belgien. Er was een lange lijst van verboden films en het vooroorlogse dubbelprogramma, waarbij een recente hoofdfilm gecombineerd werd met een minder belangrijke (oudere of korte) film, werd verboden. De filmvertoningen werden een combinatie van drie onderdelen, namelijk een filmjournaal met positief nieuws over Duitsland en de Duitse militaire strategie, gevolgd door een educatieve documentaire of cultuurfilm en vervolgens de hoofdfilm. Bioscopen die een katholieke of socialistische stempel hadden, werden overgenomen of gesloten. Cinema Capitole wijzigde zijn naam in Capitool, wat Germaanser klonk. De exploitant had zich aangesloten bij de collaboratiepartij en mocht daardoor als eerste Gentse bioscoop Duitse prestigefilms vertonen zoals Rembrandt uit 1942 en Wenn die Sonne wieder scheint uit 1943, de verfilming van De Vlasschaard van Stijn Streuvels.

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog had Gent nog 25 bioscopen en van 1945 tot 1961 braken er gouden tijden aan voor de bioscopen overal in het land en werden er vooral veel Amerikaanse films gespeeld. Bij het begin van de jaren 1950 waren er 23 bioscopen in het centrum van Gent en 9 andere zalen buiten het centrum. Enkel twee bioscopen hadden een capaciteit van meer dan 1500 stoelen en het merendeel van de bioscopen had 500 tot 750 stoelen.

In de Veldstraat bevonden zich vijf cinemazalen, de Eldorado, de Majestic, de Plaza, de Casino en de Savoy. Verder waren er in het centrum filmzalen zoals het Coliseum en de Capitole (1663 plaatsen) aan de Zuid en De Vooruit, de tweede grootste bioscoop van Gent.^[2] Er waren onder andere de Leopold op het Sint-Pietersplein en de Royal in de Sleepstraat. Er waren ook verscheidene wijkbioscopen zoals de City in de Noordstraat, de Novy in de toenmalige Peterseliestraat, (de huidige Boerderijstraat in de Brugse Poort) en de Ganda in de Bevrijdingslaan. Veel van de bioscopen waren zogenaamde "verzuilde" bioscopen (gekoppeld aan politieke strekkingen). Zo werden bijvoorbeeld de Cameo aan het Edmond Van Beverenplein/Frans van Ryhovelaan, de Vooruit aan de Sint-Pietersnieuwstraat en de Verbroedering (de latere Rio) in de Brugse Poort geassocieerd met de socialistische beweging. De Plaza aan de Sint-Michielshelling, thans de Sphinx, werd min of meer gelinkt aan de liberalen. Vijf relatief kleine bioscopen die in de buitenwijken lagen, werden geassocieerd met de katholieken, waaronder de Casino, de Nova en de Pax. Het politieke karakter was erg relatief omdat de mensen vooral kwamen voor het filmaanbod. Twaalf, vooral kleinere cinema’s bevonden zich in de volkswijken rond het stadscentrum, hoewel buurtcinema Royal in de Sleepstraat, met 800 stoelen, de vierde grootste bioscoop van de stad werd. Van de negen bioscopen in de randgemeenten, bevonden er zich vier in Gentbrugge, waarvan de Pax met 700 stoelen de grootste was.

In 1954 werd Theater Scala aan de Dendermondsesteenweg omgevormd tot Cinema Scala, maar sloot de deuren in 1976.^[3]

Vanaf 1953 won de televisie aan populariteit en de verhoogde mobiliteit en welvaart zorgde er voor dat de vrijetijdsbesteding van de bevolking wijzigde. Op tien jaar tijd sloot een derde van het aantal bioscopen door de dalende bezoekersaantallen, hoewel het gemiddelde aantal zitplaatsen nog 580 plaatsen per zaal was. Het waren vooral de kleinere wijkbioscopen die het moeilijk kregen. Ze moesten sluiten of werden omgevormd tot zogenaamde arthouses. De filmindustrie reageerde door betere kwaliteit aan te bieden zoals breedbeeldtechnieken en een betere geluidskwaliteit te introduceren. De aankoop van betere projectoren en bredere schermen brachten een grote investering met zich mee. Onder anderen Agora, Lido, Forum, City, Metropole en Rio sloten in de jaren 1960. Ook tussen 1970 en 1980 bleven de Gentse bioscopen veel bezoekers verliezen en onder anderen Scala, Ganda en Royal sloten definitief de deuren.

De bioscooparchitectuur nam een nieuwe wending qua functionaliteit. Om het rendement per bioscoop te verhogen werden de bioscopen opgesplitst in meerdere kleine zalen. Plaza werd overgenomen door de N.V. Calypso en de bioscoop werd opgesplitst in drie zalen en opende als Calypso I, II en III. Begin jaren tachtig wijzigden de internationale distributie- en exploitatiestructuren en de meerderheid van de mainstream films gingen in première in een multiplex, zijnde een bioscoop met acht of meer schermen.

In 1981 werd Decascoop Gent aan Ter Platen geopend, een groot bioscoopcomplex (eerst met vier schermen en een jaar later met 12 schermen) goed voor samen meer dan 3000 zitplaatsen. Decascoop maakt deel uit van de Kinepolis-groep. Twee jaar later was Decascoop Gent al goed voor 73% van de verkochte filmtickets in Gent. Daardoor kwamen ook de laatste kleine bioscopen in Gent in de moeilijkheden en in de jaren 1980 sloten een groot aantal bioscopen door faillissementen. Enkel twee sekscinema's en twee centrumzalen konden overleven. Decascoop werd in 2003 omgedoopt tot Kinepolis Gent.

Op 24 juli 1986 ging Calypso failliet maar heropende kort na de sluiting onder de naam Sphinx. In 1981 sloot Studio Skoop en werd twee jaar later door Walter Vander Cruysse, na investeringen in renovaties en uitbreidingen, heropend. Beide bioscopen bestonden in 2025 als arthouse-bioscopen. Op 23 december 2025 sloot Studio Skoop de deuren omdat de uitbater op pensioen ging en er geen overnemer gevonden werd.^[4]

Cinema Rio, in de Brugse Poort, die in de jaren 1960 zijn deuren sloot, werd in 2017 kleinschalig heropend door een groep buurtbewoners.^[5] De uitbating door de bioscoop gebeurt door vzw De Koer.^[6] In de Brugse Poort bevindt zich ook de kleine bioscoop Ciné Mangiare, waarbij in het filmticket ook een maaltijd inbegrepen is. Ciné Mangiare begon in 2017 als een pop-upcinema in de Hoogpoort en later werd het een pop-uprestaurant en openluchtcinema aan de Jakobijnenstraat.^[7][8] Sinds 2024 is de bioscoop gevestigd aan de Klapeksterstraat.^[9]

In 2011 werd op de Bijloke-site door de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Gent de KASK-Cinema geopend. In de KASK-cinema worden vooral films vertoond die buiten het reguliere circuit vallen, zoals succesvolle festivalfilms die in België geen traditionele distributie vonden, klassiekers en cultfilms, documentaires, animatiefilms, kortfilms en audiovisuele experimenten.^[10]