Aquariumgebouw

Aquariumgebouw
Locatie
Plaats	Plantage Middenlaan 53 Amsterdam
Adres	Plantage Middenlaan 53
Coördinaten	52° 22′ NB, 4° 55′ OL
Onderdeel van	Artis
Status en tijdlijn
Gereed	1882
Verbouwing	1977
Oorspr. functie	collegezaal
Architectuur
Stijlperiode	Neoclassicistisch
Bouwkundige informatie
Architect(en)	G.B. Salm
Prijzen en erkenningen
Monumentstatus	Rijksmonument
Monumentnummer	4108
Detailkaart
	;
Portaal	Civiele techniek en bouwkunde

Het Aquariumgebouw is een gebouw voor aquaria in dierentuin Artis in Amsterdam. Het rijksmonument aan de Plantage Middenlaan 53 werd in 1881 gebouwd door architect G.B. Salm. Salm had voor Artis in de jaren daarvoor al veel andere gebouwen en verblijven getekend. Hij deed dit samen met zijn zoon Abraham Salm.

De gevel is gebouwd in neoclassicistische stijl. Het gebouw valt op door de enorme trappartij, de zuilen en de koepel. De koepel aan de oostzijde van het Aquariumgebouw diende als collegezaal, later bood het plaats aan het Heimansdiorama over het landschap op Texel.

Het gebouw is in de lengte doormidden gedeeld. Aan de straatkant bevonden zich hoogleraarkamers, een collegezaal en een museumruimte.^[1]

De aquaria bevinden zich aan de tuinzijde. Om het gewicht van de vele aquaria en de glasruiten van de aquaria te kunnen dragen werden 1740 houten heipalen geslagen. De kelders bevatten reusachtige reservoirs met grind en grof zand voor het zuiveren van het aquariumwater.^[2] In 1882 werden de zoet- en zoutwater bassins gevuld met vissen uit de Noordzee en zoetwatervissen uit eigen land. Pas na de Eerste Wereldoorlog werd een grote kolenkachel geplaatst om de aquaria en het gebouw te verwarmen.^[3]

In 1977 werd het pand gerenoveerd en werd het Zoölogisch Museum Amsterdam van de Universiteit van Amsterdam er in ondergebracht. De collectie bestond uit ongeveer vijftien miljoen objecten voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs.

Van 2021 tot 2025 is het aquarium gerestaureerd en verduurzaamd. Hierbij werd onder andere de schade, veroorzaakt doordat zoute water uit de bassins ernstig had aangetast, hersteld en ook de de gevels die door zoutinwerking schade hadden opgelopen werden aangepakt. De vissen en koralen verhuisden tijdelijk naar andere plekken in Artis of andere aquaria in Europa. Op 13 juni 2026 opent het aquarium zijn deuren weer voor het publiek.^[4]^[5]

Heimans-diorama

In 1926 werd een diorama geplaatst. Het diorama laat een duinlandschap zien en bestaat uit zand, gedroogde planten, opgezette dieren en een schilderij met duinen. Het diorama is later voorzien van licht en geluid.^[6] Het diorama is vernoemd naar de Amsterdamse onderwijzer en natuurkenner Eli Heimans. Het schilderij in Haagse stijl is van Willem George Frederik Jansen.^[7]^[8] Artis-preparateur en vogelfotograaf Paul Louis Steenhuizen maakte foto's van de duinplas De Muy op Texel, dat gebruikt is als voorbeeld voor het diorama. In 2020 bleek dat het diorama vervuild was met asbest en hierdoor restauratie bemoeilijkt werd.^[8]