Esdoorn (geslacht)

Esdoorn
Bladeren van de gewone esdoorn
(Acer pseudoplatanus)
Taxonomische indeling
Rijk:Plantae (Planten)
Stam:Embryophyta (Landplanten)
Klasse:Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade:Bedektzadigen
Clade:'nieuwe' Tweezaadlobbigen
Clade:Malviden
Orde:Sapindales
Familie:Sapindaceae (Zeepboomfamilie)
geslacht
Acer
L. (1753)
Verspreidingsgebied van de esdoorn
■ verspreiding
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Esdoorn op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Esdoorn of ahorn (Acer) is een geslacht van loofbomen en heesters. Afhankelijk van de taxonomische opvatting wordt dit geslacht ingedeeld bij de esdoornfamilie (Aceraceae) of de zeepboomfamilie (Sapindaceae).

Esdoorns komen voor in de gematigde streken van het noordelijk halfrond. Enkele soorten komen voor in Zuidoost-Azië en Indonesië. Het geslacht telt ongeveer 120 soorten. Deze worden onderverdeeld in zestien secties met 230 verschillende taxa (soorten, ondersoorten en variëteiten). Daarnaast bestaan er verschillende hybriden.

De Spaanse aak (Acer campestre) is inheems in Nederland en België. In Nederlands Limburg en België is de gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus) gebiedseigen.

Algemeen

De groene bloemtrossen lokken door de geur speciaal aasvliegen. De vrucht, een gevleugd nootje, of samara, is voorzien van een grote vleugel. Er zitten twee splitvruchten aan één steeltje; de vleugels staan tegenover elkaar en maken zo een goede verspreiding mogelijk door de wind. In Nederland staat de gewone esdoorn bekend om de soms overvloedige, snelgroeiende zaailingen rond moederbomen. De hoek die de vleugels ten opzichte van elkaar maken is, naast de vorm en ligging van de splitvruchtjes een belangrijk kenmerk voor het onderscheid van de soorten. De dubbele vrucht wordt soms 'helikoptertje' genoemd.

Gevleugelde vruchten

Bijna alle soorten hebben in het voorjaar door hoge worteldruk een sterke sapstroom, waardoor wonden in deze tijd van het jaar sterk kunnen bloeden. Van deze sterke sapstroom wordt gebruik gemaakt bij de winning van esdoornsiroop. De meeste soorten hebben door de dunne bast snel last van verbranding als de zon op de stam schijnt.

Etymologie

De botanische naam Acer is van onduidelijke herkomst. Het Latijnse woord 'acer' betekent spits of scherp. De naam zou betrekking kunnen hebben op de spitse vorm van de bladeren die bij sommige soorten voorkomen.

Toepassingen

Sierwaarde

Esdoorns hebben een grote sierwaarde. Ze worden aangeplant als vrijstaande boom, als laanboom, als boomgroep en als haagboom. Vooral de herfstkleuren zijn opvallend, vooral van soorten uit Oost-Azië en uit Nieuwe Wereld. De esdoorn is een snel groeiende boom, die ook na snoei weer snel doorgroeit, wat hem ook geschikt maakt voor aanplant van hagen. Als jonge esdoorns dicht naast elkaar worden geplant, vormt zich een dichte, decoratieve heg. Een nadeel is, dat hij 's winters kaal wordt, en dan niet zichtdicht is.

Stroop

Zie esdoornsiroop voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Uit esdoorns (vooral de suikeresdoorn en de zwarte esdoorn) ook stroop gemaakt, (esdoornsiroop of ahornsiroop).

Hout

Zie Esdoorn (hout) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het hout van esdoorns is wit tot crème-achtig. Het heeft diverse toepassingen maar is niet erg duurzaam. Het hout is zeer bruikbaar voor meubels en omdat het goed bestand is tegen slijtage ook voor vloeren. Esdoorn wordt ook gebruikt voor het maken van keukens omdat het een lichte kleur heeft. Wanneer het een mooie golftekening heeft wordt het onder andere voor achterbladen van violen en gitaren gebruikt. Ook de fagot wordt dikwijls van esdoornhout gemaakt.

Collecties van esdoorns in Nederland

Aceretum in Boskoop

Een arboretum (bomentuin) met alleen esdoorns wordt wel een 'aceretum' genoemd. Het grootste aceretum ter wereld bevindt zich op het terrein van kwekerij Esveld in Boskoop. De oudste boom in dit aceretum stamt uit 1865, een Acer shirasawanum 'Aureum'. Deze werd indertijd door Philipp Franz von Siebold uit Japan meegebracht. Sinds 1966 is de verzameling door Dick van Gelderen systematisch opgebouwd. In september 2023 omvat de collectie ruim 1400[1] verschillende soorten en cultivars.

De collectie van Van Gelderen is een zogenaamde Nederlandse Planten Collectie. De huidige collectiehouder is de zoon van Dick, Cor van Gelderen.

Von Gimborn Arboretum in Doorn

In het Von Gimborn Arboretum te Doorn bevindt zich de Nationale Plantencollectie van de esdoornfamilie, die behalve het geslacht Acer ook nog twee soorten van het geslacht Dipteronia omvat. De verzameling, een zogeheten 'dieptespecialisatie' van het arboretum is grotendeels opgebouwd door de vroegere directeur P.C. de Jong, die geldt als een van 's werelds grootste autoriteiten op het gebied van esdoorns. De collectie omvat 98 soorten, variëteiten en/of ondersoorten en 82 cultivars.

De eerste esdoorns in het Von Gimborn Arboretum werden door de stichter Max Th. von Gimborn geplant. Daaronder bevonden zich soorten die in Nederland en West-Europa zeldzaam waren. In 1987 – toen het arboretum al enige tijd deel uitmaakte van de Botanische Tuinen Universiteit Utrecht – viel het besluit de esdoorns tot een van de speerpunten in de collectie van het arboretum te maken. De belangstelling richt zich vooral op de wilde soorten, waar mogelijk op exemplaren van bekende wilde herkomst. De samenwerking met China die in dit verband ontstond, leidde ertoe dat het arboretum Acer pilosum in bezit kreeg. Dit is een soort die voor het eerst in 1880 beschreven werd, maar vanaf het begin van de 20e eeuw nergens meer in cultuur was.

Soorten

Soorten van het geslacht Acer zijn:

  • Acer × freemanni is een hybride, ontstaan uit een kruising van de rode esdoorn met de witte esdoorn en genoemd naar Oliver Freemann, die in 1933 de kruising heeft gemaakt.

Ziekten

Jonge bomen kunnen aangetast worden door de verwelkingsziekte, veroorzaakt door de schimmel Verticillium dahliae.

De esdoorn kan ook last hebben van bladluizen, mijten en meeldauw.

In de bladeren van de gewone esdoorn ontwikkelt zich in de nazomer vaak inktvlekkenziekte veroorzaakt door de schimmel Rhytisma acerinum. In een vroeg stadium van deze infectie ontwikkelen zich paarse tot zwarte vlekken. Later verdikt het weefsel van de zwam, tot het uiteindelijk in de late herfst ontwatert en een dik schijnweefsel vormt. Na de winter breekt dit open en ontwikkelt het vruchtlichaam zich, waarbij sporevorming optreedt.

Bij droogtestress en dode bomen, vooral van gewone esdoorn, kan roetschorsziekte (veroorzaakt door de schimmel Cryptostroma corticale) optreden; deze is vernoemd naar de sterke zwartverkleuring die op de bast te zien is. Bestrijding is niet mogelijk, anders dan het verwijderen van de aangetaste bomen. Dit mag alleen door goed beschermd personeel omdat de sporen bij de mens chronische longontsteking (pneumonitis) kunnen veroorzaken.

Esdoornvergiftiging

Meldingen van vergiftiging door esdoorn bij paarden komen soms voor.[2]

Varia

De Maple Leaf (esdoornblad), een gestileerd rood blad met elf punten, wellicht gevormd naar het blad van de suikeresdoorn, is het nationale symbool van Canada. Het blad tooit sinds 15 februari 1965 de nationale vlag van Canada.

Galerij

Zie de categorie Acer van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Dit artikel is uitgegeven door Wikipedia. De tekst is beschikbaar onder Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0, tenzij anders vermeld. Voor de mediabestanden kunnen aanvullende voorwaarden gelden.